चीनची सोन्याची भूक सध्या केवळ वाढलेली नाही, तर ती जागतिक सोन्याच्या बाजारपेठेचा समतोल बदलण्याच्या दिशेने जात आहे. २०२६ च्या पहिल्या आठ महिन्यांत चीनने तब्बल १,१४१ टन सोन्याची आयात केली आहे. विशेष म्हणजे ही आयात गेल्या वर्षीच्या याच कालावधीतील ६६३ टनांच्या तुलनेत तब्बल ७२ टक्क्यांनी अधिक आहे. एवढेच नव्हे, तर २०२५ मध्ये चीनने संपूर्ण वर्षभरात केलेल्या ९४० टनांच्या आयातीपेक्षाही यंदाच्या पहिल्या आठ महिन्यांतील आयात मोठी झाली आहे. ऑगस्टमध्येच चीनने १४२ टन सोने आयात केले. हेरियसच्या अंदाजानुसार हीच गती वर्षाच्या उर्वरित काळात कायम राहिली, तर २०२६ मध्ये चीनची सोन्याची आयात सुमारे १,७०० टनांपर्यंत पोहोचू शकते. ही पातळी २०२०च्या दशकातील चीनची आतापर्यंतची सर्वाधिक वार्षिक आयात ठरू शकते.
या आकडेवारीकडे केवळ चीनमध्ये सोन्याची मागणी वाढली आहे, या एका कारणातून पाहणे चुकीचे ठरेल. कारण सध्याच्या परिस्थितीत सोन्याच्या किमती ऐतिहासिकदृष्ट्या उच्च पातळीवर असतानाही चीन मोठ्या प्रमाणात सोने खरेदी करत आहे. साधारणपणे सोने महाग झाले की दागिने किंवा भौतिक सोन्याची मागणी कमी होण्याची शक्यता असते. मात्र चीनमध्ये त्याच्या उलट चित्र दिसत आहे. यामागे गुंतवणुकीची मागणी, बँकिंग क्षेत्राची खरेदी, सोन्याचे एक्स्चेंज ट्रेडेड फंड्स आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे चीनच्या मध्यवर्ती बँकेची दीर्घकालीन राखीव धोरणातील भूमिका आहे. त्यामुळे चीनची सध्याची सोन्याची खरेदी ही केवळ ग्राहकांची खरेदी नसून ती गुंतवणूक आणि आर्थिक सुरक्षिततेच्या व्यापक रणनीतीचा भाग बनत आहे.
सोनं महाग असूनही चीनची खरेदी का वाढतेय?
चीनच्या सोन्याच्या खरेदीमागे सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे आर्थिक आणि भू-राजकीय अनिश्चितता. जागतिक अर्थव्यवस्थेत अमेरिकन डॉलरचे वर्चस्व असले तरी चीन गेल्या काही वर्षांपासून आपल्या परकीय चलनाच्या राखीव व्यवस्थेत विविधता आणण्याचा प्रयत्न करत आहे. डॉलर किंवा अमेरिकन सरकारी रोख्यांवर पूर्ण अवलंबून राहण्याऐवजी सोने हे कोणत्याही एका देशाच्या चलनावर किंवा कर्जदारावर अवलंबून नसलेले राखीव साधन मानले जाते. त्यामुळे केंद्रीय बँकांसाठी सोने हे आर्थिक संकट, निर्बंध, चलनातील अस्थिरता आणि भू-राजकीय संघर्षाच्या काळात संरक्षण देणारे साधन ठरते.
हे ही वाचा:
स्मित माछर, पंतप्रधान मोदींना नेतान्याहूंनी दिले आमंत्रण
शेख हसीना यांना भारताने नाही, बांगलादेशच्या लष्करी विमानाने आणले
पाक गुप्तहेराला लष्करी माहिती देणारा नौदलाचा जवान गजाआड
रशियन तेलाच्या आयातीवर भारत ठाम
चीनच्या केंद्रीय बँकेची भूमिका या पार्श्वभूमीवर विशेष महत्त्वाची आहे. पीपल्स बँक ऑफ चायनाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये २० टनांहून अधिक सोने आपल्या साठ्यात वाढवले. हा ऑक्टोबर २०२३ नंतरचा सर्वाधिक मासिक साठा-वाढीचा आकडा आहे. त्यामुळे चीनच्या अधिकृत सोन्याच्या साठ्यात सलग २२व्या महिन्यात वाढ झाली असून ऑगस्टअखेर हा साठा सुमारे २,३८७ टनांवर पोहोचला. जागतिक गोल्ड कौन्सिलच्या मते चीनच्या एकूण परकीय चलन साठ्यात सोन्याचा वाटा ९ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे.
म्हणजेच चीनचा ‘गोल्ड गेम’ दोन स्तरांवर सुरू आहे. एका बाजूला केंद्रीय बँक आपले अधिकृत राखीव सोने वाढवत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला देशातील गुंतवणूकदार, बँका आणि वित्तीय संस्था सोन्याकडे वळत आहेत. त्यामुळे चीनमधील सोन्याची मागणी ही पारंपरिक दागिन्यांच्या मागणीपेक्षा अधिक व्यापक झाली आहे.
अमेरिकन डॉलरला पर्याय शोधण्याचा प्रयत्न?
चीनच्या सोन्याच्या खरेदीचे आणखी एक महत्त्वाचे विश्लेषण म्हणजे डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा दीर्घकालीन प्रयत्न. चीन आणि अमेरिका यांच्यात व्यापार, तंत्रज्ञान, शुल्क आणि भू-राजकीय मुद्द्यांवर सातत्याने तणाव राहिला आहे. अशा वातावरणात डॉलरच्या मालमत्तांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणे चीनसाठी जोखमीचे ठरू शकते.
सोने मात्र कोणत्याही एका सरकारचे दायित्व नसते. त्यामुळे डॉलरच्या तुलनेत ते ‘नॉन-सॉव्हरिन’ राखीव मालमत्ता म्हणून पाहिले जाते. केंद्रीय बँकांनी गेल्या काही वर्षांत सोन्याची खरेदी वाढवण्यामागे हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. चीनची सलग २२ महिन्यांची सोन्याची खरेदी या व्यापक जागतिक प्रवाहाशी जोडलेली आहे.
याचा अर्थ चीन उद्या डॉलर सोडून पूर्णपणे सोन्यावर अवलंबून राहणार आहे, असा नाही. परंतु आपल्या राखीव मालमत्तांमध्ये सोन्याचा वाटा वाढवून चीन आर्थिक जोखीम कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहे, असे म्हणता येईल. भविष्यात डॉलरच्या मूल्यात मोठी अस्थिरता आली, अमेरिकन कर्जबाजारीपणाबाबत चिंता वाढली किंवा जागतिक व्यापारव्यवस्थेत मोठे बदल झाले, तर सोन्याचा हा साठा चीनला काही प्रमाणात संरक्षण देऊ शकतो.
१,७०० टन खरेदीचा सोन्याच्या किमतीवर परिणाम काय?
चीनसारख्या जगातील सर्वात मोठ्या सोन्याच्या बाजारपेठेतील मोठ्या प्रमाणावरील मागणीचा थेट परिणाम आंतरराष्ट्रीय सोन्याच्या किमतीवर होतो. कारण सोने ही मर्यादित पुरवठा असलेली वस्तू आहे. खाणींमधून होणाऱ्या उत्पादनात एका वर्षात मोठी वाढ करणे सहज शक्य नसते. त्यामुळे मागणी अचानक वाढली आणि पुरवठा त्याच वेगाने वाढला नाही, तर किमतीवर वरच्या दिशेने दबाव निर्माण होतो.
याच कारणामुळे चीनची १,७०० टनांपर्यंत पोहोचणारी संभाव्य आयात सोन्याच्या बाजारासाठी महत्त्वाची आहे. विशेषतः ही खरेदी विक्रमी किमतीच्या काळात सुरू राहिली तर बाजाराला एक स्पष्ट संदेश मिळतो—उच्च किंमत असूनही मोठे संस्थात्मक आणि गुंतवणूकदार ग्राहक सोने विकत घेण्यास तयार आहेत.
ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला जागतिक बाजारात सोने प्रति औंस ४,००० डॉलरच्या वर टिकून राहिले आहे. अमेरिकन ट्रेझरी यिल्डमध्ये वाढ आणि डॉलरच्या दबावाच्या परिस्थितीतही सोन्याची किंमत मजबूत राहणे हे मागणीच्या संरचनेत झालेल्या बदलाचे संकेत मानले जात आहेत.
म्हणूनच चीनची खरेदी सोन्याच्या किमतीतील घसरणीला एक प्रकारचा ‘फ्लोअर’ देऊ शकते. म्हणजेच किमतीत अल्पकालीन करेक्शन झाले तरी चीन आणि इतर केंद्रीय बँका खरेदीसाठी बाजारात उतरल्यास मोठी घसरण मर्यादित राहण्याची शक्यता वाढते.
भारतासाठी हा इशारा की संधी?
चीनची सोन्याची खरेदी भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. भारत आणि चीन हे दोन्ही जगातील मोठे सोन्याचे ग्राहक आहेत. मात्र दोन्ही देशांच्या सोन्याच्या अर्थव्यवस्थेची रचना वेगळी आहे. चीनमध्ये गुंतवणूक आणि संस्थात्मक मागणीचा वाटा वाढत आहे, तर भारतात दागिने, विवाहसोहळे, सण आणि पारंपरिक बचत यांचा प्रभाव अजूनही मोठा आहे.
भारतात सोन्याच्या वाढत्या किमतीचा सर्वात मोठा परिणाम आयात बिलावर होतो. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात भारताची सोन्याची आयात सुमारे ७१.९७ अब्ज डॉलरवर पोहोचली. मात्र आयात केलेल्या सोन्याचे प्रमाण ७२१.०४ टन होते. यावरून एक महत्त्वाची बाब स्पष्ट होते—सोन्याच्या किमती वाढल्यामुळे समान किंवा कमी प्रमाणातील सोन्यासाठी भारताला अधिक डॉलर खर्च करावे लागतात.
जर चीनच्या खरेदीमुळे आंतरराष्ट्रीय सोन्याच्या किमती आणखी वाढल्या, तर भारताचे सोन्याचे आयात बिलही वाढू शकते. त्याचा परिणाम चालू खात्यातील तुटीवर, डॉलरची मागणी आणि रुपयाच्या विनिमय दरावर होऊ शकतो. त्यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी चीनची सोन्याची खरेदी हा केवळ कमोडिटी मार्केटचा विषय राहत नाही; तो परकीय चलन व्यवस्थापनाचाही मुद्दा बनतो.
भारतीय ग्राहकांसाठी काय बदलणार?
सोन्याची किंमत वाढली तर भारतीय ग्राहकांवर त्याचा थेट परिणाम होतो. विशेषतः सण आणि लग्नसराईच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर सोने खरेदी केले जाते. परंतु किंमत अत्यंत वाढल्यास ग्राहकांचे वर्तन बदलते. काही ग्राहक खरेदी पुढे ढकलतात, काही कमी वजनाचे दागिने घेतात, तर काही जुन्या सोन्याची अदलाबदल करून नवीन दागिने घेतात.
वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या सप्टेंबरच्या भारतीय बाजाराच्या आढाव्यानुसार, सोन्याच्या उच्च किमती आणि अस्थिरतेमुळे दागिन्यांच्या मागणीवर दबाव आहे; मात्र लग्नाशी संबंधित खरेदी आणि गुंतवणुकीची मागणी तुलनेने टिकून आहे. ऑगस्टमध्ये भारताची सोन्याची आयातही मोठ्या प्रमाणात कमी झाली होती.
यामुळे चीनची आक्रमक मागणी आणि भारतातील किंमत-संवेदनशील मागणी यांच्यात विरोधाभास दिसतो. चीन महाग सोन्यातही खरेदी करत आहे, तर भारतात वाढत्या किमती ग्राहकांच्या खरेदी क्षमतेवर दबाव आणत आहेत.
सोन्याची किंमत पुढे कुठे जाऊ शकते?
सोन्याच्या पुढील दिशेबाबत एकाच घटकावर आधारित अंदाज बांधणे धोकादायक आहे. अमेरिकेची व्याजदर धोरणे, डॉलरची दिशा, भू-राजकीय संघर्ष, केंद्रीय बँकांची खरेदी, ETF मधील गुंतवणूक आणि चीन-भारतासारख्या मोठ्या ग्राहक देशांची मागणी हे सर्व घटक एकत्र काम करतात.
चीनची मागणी मजबूत राहिली, केंद्रीय बँकांची खरेदी सुरू राहिली आणि जागतिक गुंतवणूकदारांनी आर्थिक अनिश्चिततेच्या काळात सोन्याला सुरक्षित मालमत्ता मानले, तर सोन्याच्या किमतींना आणखी आधार मिळू शकतो. मात्र अमेरिकन डॉलर मजबूत झाला, वास्तविक व्याजदर वाढले किंवा उच्च किमतींमुळे भौतिक मागणी मोठ्या प्रमाणात कमी झाली, तर सोन्यात अल्पकालीन करेक्शन होऊ शकते.
त्यामुळे १,७०० टन हा आकडा स्वतःमध्ये किंमत वाढीची हमी नाही; पण तो सोन्याच्या बाजारातील मागणी किती खोलवर बदलली आहे, याचा महत्त्वाचा संकेत आहे.
खरा ‘गोल्ड गेम’ आता सुरू झाला आहे
चीनची २०२६ मधील सोन्याची खरेदी ही एका वर्षापुरती मर्यादित घटना म्हणून पाहता येणार नाही. केंद्रीय बँकेची सलग खरेदी, गुंतवणूकदारांचा वाढता कल, सोन्याचे ETF, भू-राजकीय अनिश्चितता आणि डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणून चीन सोन्याच्या जागतिक बाजारपेठेत आपली भूमिका अधिक मजबूत करत आहे.
जर वर्षअखेरीस चीनची आयात १,७०० टनांच्या आसपास पोहोचली, तर जागतिक सोन्याच्या मागणीच्या समीकरणात मोठा बदल होईल. याचा सर्वात मोठा अर्थ असा की सोन्याची किंमत आता केवळ दागिने किंवा पारंपरिक गुंतवणुकीच्या मागणीवर अवलंबून राहिलेली नाही. केंद्रीय बँका, मोठे संस्थात्मक गुंतवणूकदार आणि भू-राजकीय रणनीती हे सोन्याच्या किमतीचे नवे चालक बनले आहेत.
भारतासाठी यामध्ये दुहेरी आव्हान आहे. एका बाजूला सोन्यातील गुंतवणूक भारतीय ग्राहकांना महागाईपासून संरक्षण देऊ शकते; पण दुसऱ्या बाजूला महाग सोन्यामुळे आयात बिल वाढते आणि रुपयावर दबाव निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे चीनचा ‘गोल्ड गेम’ भारतासाठी फक्त सोन्याच्या दराचा विषय नाही, तर परकीय चलन, व्यापार तूट, रुपयाची स्थिरता आणि ग्राहकांच्या खर्चक्षमतेशी जोडलेला आर्थिक प्रश्न आहे.
सध्याच्या संकेतांकडे पाहता एक गोष्ट स्पष्ट आहे—सोन्याच्या बाजारात चीन आता केवळ मोठा ग्राहक राहिलेला नाही; तो जागतिक मागणीची दिशा ठरवणाऱ्या प्रमुख शक्तींपैकी एक बनत आहे. आणि चीनची ही खरेदीची भूक कायम राहिली, तर पुढील काळात सोन्याच्या प्रत्येक मोठ्या चढ-उतारामागे ‘चीनने किती सोने खरेदी केले?’ हा प्रश्न बाजारासाठी तितकाच महत्त्वाचा ठरणार आहे.
