राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शतकोत्तर राष्ट्रजागरणाच्या प्रवासाकडे इतिहासाचा दृष्टीवेध वळतो तेव्हा शांत, पण तेजस्वी प्रकाशाने झळकणारे एक नाव नक्कीच दिसते, ते म्हणजे ‘श्रद्धेय’ दत्तोपंत ठेंगडी. १० नोव्हेंबर १९२०ला या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचा जन्म झाला. त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने त्यांच्या देदिप्यमान कारकीर्दीची आठवण.
विचारवंत, संघटक आणि कर्मयोगी अशी बहुआयामी ओळख असलेल्या दत्तोपंत ठेंगडींनी संघाच्या विचारधारा आणि संघटन प्रणालीला असा आकार दिला की, त्याचा प्रभाव आजही राष्ट्रीय जीवनावर दृढतेने जाणवतो.
दत्तोपंत कधीच प्रसिद्धी, सत्ता किंवा बाह्य वैभवाच्या आकर्षणाकडे वळले नाहीत. दृढ श्रद्धेला संस्थात्मक रूप देणाऱ्या दुर्मिळ व्यक्तिमत्त्वांतील ते एक होते. विचार आणि कृती, अध्यात्म आणि अर्थव्यवस्था यांच्या संगमावर उभे राहून त्यांनी सांस्कृतिक राष्ट्रवादाला समाजासाठी लागू पडणाऱ्या व्यवहारात रूपांतरित केले.
जसे गुरुजी गोळवलकरांनी संघाला तत्त्वचिंतनाचा आत्मा दिला आणि दीनदयाळ उपाध्यायांनी एकात्म मानवतावादाचा विचार दिला तसाच दत्तोपंत ठेंगडींनी त्या विचारांना सामाजिक आणि आर्थिक पाया दिला — कामगार, शेतकरी आणि विचारवंतांमध्ये त्या तत्त्वांना सजीव केले. त्यांचे संपूर्ण जीवन हे केवळ राष्ट्रसेवा नव्हते; तर अनुशासित, सर्जनशील राष्ट्रनिर्मितीचा आराखडा होते. जो प्रत्येक कार्यकर्त्याला भारतनिर्मितीसाठी प्रेरणा देतो.
विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन: कार्यकर्त्यांमधला ऋषी
१० नोव्हेंबर १९२० रोजी वर्धा जिल्ह्यातील अरवी येथे जन्मलेले दत्तोपंत तरुण वयात संघाकडे आकर्षित झाले. डॉक्टर हेडगेवार आणि गुरुजींच्या सहवासातून त्यांनी निःशब्द, निस्वार्थी सेवा हे संस्कार आत्मसात केले. त्यांची बुद्धी तीक्ष्ण, निरीक्षण दांडगे व संघनिष्ठा अविचल होती.
आयुष्यभर ते स्वयंसेवक प्रथम आणि शेवटपर्यंत स्वयंसेवक राहिले. त्यांनी व्यक्तीगत मालमत्ता ठेवली नाही, पदे स्वीकारली नाहीत आणि साध्या, तपस्वी जीवनाचे आचरण केले. तरीही त्यांनी निर्माण केलेल्या संस्था आजही कार्यरत आहेत, त्यांच्या विचारांनी आजही स्वदेशी आणि आत्मनिर्भर भारताच्या प्रवासाला दिशा दिली आहे.
त्यांना दिलेला “श्रद्धेय” हा मान सन्मानपत्रावरून प्राप्त नाही — तर आजीवन तपश्चर्या, बौद्धिक निष्ठा आणि चरित्रशुद्धीमुळे कमावलेला आहे.
हे ही वाचा:
तेजस विमानांसाठी ११३ इंजिन खरेदीचा भारत- अमेरिकेमध्ये करार
जकार्तामध्ये शाळेतील मशिदीत स्फोट; ५० विद्यार्थी जखमी
सागरी संपत्ती, सुरक्षित सागरी मार्गांची हमी INS इक्षक
वंदे मातरम : भारतीय आत्म्याच्या गीताचा १५० वर्षांचा वैभवशाली इतिहास
भांडवलवाद–समाजवादापलीकडे: भारतीय आर्थिक तत्त्वज्ञान
वीसाव्या शतकाच्या मध्यावर जग भांडवलवाद आणि साम्यवाद या दोन भौतिकवादी टोकांत अडकले होते. दोन्ही व्यवस्थांनी माणसाला केवळ आर्थिक घटक मानले. अशा वेळी दत्तोपंतांनी जगाला पर्यायी मार्ग दिला तो म्हणजे ‘तिसरा मार्ग’. धर्म, विकेंद्रित व्यवस्था आणि आत्मनिर्भरतेवर आधारित भारतीय विकासदर्शन.
त्यांच्या “The Third Way”, “What is Wrong with the Indian Economic System”, “Karyakarta” या ग्रंथांत त्यांनी सांगितले, “आर्थिकशास्त्र म्हणजे लोभाचे विज्ञान नाही; समन्वयाची कला आहे.”
ते म्हणत, भांडवलवाद संपत्तीची उपासना करतो, साम्यवाद हा सत्ता आणि संघर्षाची. भारतीय विचार माणसाला आत्मस्वरूप मानतो. जागतिकीकरणाचे धोके त्यांनी दशकांपूर्वी भाकीत केले होते. त्यांच्यासाठी स्वदेशी हे आर्थिक धोरण नाही, तर आध्यात्मिक सन्मानाचे तत्व मानले.
एकात्म मानववादाचे व्यवहार्य रूप
दीनदयाळ उपाध्यायांनी एकात्म मानववादाचे तत्त्वज्ञान दिले; दत्तोपंतांनी ते संस्थांत, धोरणांत, समाजजीवनात रुजवले. तत्त्व विचारात राहू नये; संस्थांमधून कार्यात प्रकट व्हावे,” असे ते सांगत. त्यांनी धर्माला वैयक्तिक अध्यात्म नव्हे तर सामाजिक नैतिकता मानले. शासन, बाजार आणि समाज या तिन्हींत धर्माचा मार्ग असावा अशी त्यांची भूमिका होती.
संघटनशक्ती आणि राष्ट्रनिर्मिती
श्रद्धेय दत्तोपंत ठेंगडी यांनी आपल्या या प्रदीर्घ वाटचालीत अनेक संस्थांची स्थापना केली, ज्या संस्थांचे भविष्यात वटवृक्षात रूपांतर झाले. त्यात
भारतीय मजदूर संघ (BMS) — १९५५
- मार्क्सवादातील वर्गसंघर्षाचा त्याग,
- कामगाराला राष्ट्रनिर्माता स्थान,
- आज भारतातील सर्वात मोठी कामगार संघटना
भारतीय किसान संघ (BKS) — १९७९
- शेतकरी = संस्कृतीचा आधारस्तंभ
- कृषी–संस्कृतीचा गौरव
- शेतकऱ्याला विसरलात तर भारताला विसरलात.
स्वदेशी जागरण मंच (SJM) — १९९१
- उदारीकरणाच्या लाटेत आर्थिक स्वातंत्र्याचा आवाज
- पाश्चिमात्य ‘ग्लोबल’ म्हणते तेव्हा अर्थ — पाश्चिमात्य. भारत ‘स्वदेशी’ म्हणतो तेव्हा अर्थ — सर्वसमावेशक विश्वबंधुत्व.”
सामाजिक समरसता
१९८३ मध्ये स्थापन सामाजिक समरसता मंच
- सामाजिक ऐक्य = अध्यात्मिक एकात्मता
- डॉ. आंबेडकरांच्या विचारांचा सखोल अभ्यास
- त्यांच्यासाठी समरसता म्हणजे हृदयपरिवर्तनातून निर्माण होणारे एकात्मभाव.
आपत्कालातील भूमिका
१९७५–७७ च्या आपत्कालात त्यांनी शांत धैर्याने संघटनांचे मार्गदर्शन केले. लोकशाहीच्या ज्वाला पुन्हा प्रज्वलित ठेवण्यात त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण होते. ते म्हणत, “सत्ता बदलून इतिहास थोडा बदलतो; मन बदलले तर राष्ट्राचे भविष्य बदलते.”