भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासातील महान फलंदाजांमध्ये विजय मर्चंट यांचे नाव आदराने घेतले जाते. आपल्या तंत्रशुद्ध फलंदाजीने आणि सातत्यपूर्ण कामगिरीने त्यांनी क्रिकेटविश्वात वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांची तुलना ऑस्ट्रेलियाचे महान फलंदाज सर डॉन ब्रॅडमन यांच्याशी केली जात असे. विशेष म्हणजे, विजय मर्चंट यांची फलंदाजी प्रत्यक्ष पाहता आली नाही, याची खंत स्वतः ब्रॅडमन यांनाही होती.
विजयसिंह माधवजी मर्चंट यांचा जन्म १२ ऑक्टोबर १९११ रोजी मुंबईत झाला. श्रीमंत व्यापारी कुटुंबात जन्मलेल्या मर्चंट यांना क्रिकेटमध्ये मोठे नाव कमवायचे होते. मात्र, देशभक्तीच्या बाबतीत ते कोणतीही तडजोड करण्यास तयार नव्हते. देशातील राजकीय परिस्थितीमुळे भारताच्या पहिल्या कसोटी सामन्यात खेळण्याची संधी असूनही त्यांनी माघार घेतली. त्यामुळे त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय पदार्पणासाठी आणखी एक वर्ष प्रतीक्षा करावी लागली. दुसऱ्या महायुद्धाचाही त्यांच्या क्रिकेट कारकिर्दीवर परिणाम झाला.
ब्रॅडमन यांनाही होती मर्चंट यांची उत्सुकता
विजय मर्चंट यांनी इंग्लंडविरुद्ध भारतात आणि इंग्लंडमध्येच कसोटी सामने खेळले. ऑस्ट्रेलियात जाऊन त्यांची फलंदाजी पाहण्याची संधी चाहत्यांना मिळाली नाही. प्रकृतीच्या कारणामुळे त्यांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा होऊ शकला नाही. मर्चंट यांची फलंदाजी पाहण्यासाठी ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटप्रेमी उत्सुक होते. खुद्द डॉन ब्रॅडमन यांनाही त्यांना खेळताना पाहायचे होते. मात्र, ही संधी हुकल्याने ब्रॅडमन यांनी, “आम्ही विजय मर्चंट यांना पाहण्याची संधी गमावली,” अशी खंत व्यक्त केली होती.
इंग्लंड दौऱ्यातील दमदार कामगिरी
१९३६ मध्ये इंग्लंड दौऱ्यावर मर्चंट यांनी मालिकेत ५१ च्या सरासरीने १,४७५ धावा केल्या. या उल्लेखनीय कामगिरीमुळे त्यांना १९३७ मध्ये ‘विस्डेन क्रिकेटर ऑफ द इयर’ हा प्रतिष्ठेचा सन्मान मिळाला. त्यांच्या फलंदाजीतील तंत्र, संयम आणि धावा करण्याची क्षमता यामुळे ते त्या काळातील सर्वोत्तम फलंदाजांपैकी एक मानले जात होते.
१९५१-५२ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध दिल्लीतील कोटला मैदानावर त्यांनी १५४ धावांची खेळी केली. हा त्यांच्या कसोटी कारकिर्दीतील अखेरचा सामना ठरला. या शतकामुळे कसोटी शतक झळकावणारे सर्वाधिक वयाचे भारतीय फलंदाज म्हणून त्यांच्या नावावर विक्रम नोंदवला गेला. हा विक्रम आजही कायम असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. याच मालिकेदरम्यान क्षेत्ररक्षण करताना खांद्याला झालेल्या दुखापतीमुळे त्यांना अखेर क्रिकेटमधून निवृत्ती घ्यावी लागली.
प्रथम श्रेणी क्रिकेटमध्ये धावांचा डोंगर
विजय मर्चंट यांनी डिसेंबर १९३३ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध भारताकडून कसोटी पदार्पण केले. नोव्हेंबर १९५१ मध्ये त्यांनी इंग्लंडविरुद्धच अखेरचा कसोटी सामना खेळला. सुमारे १८ वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांनी १० कसोटी सामन्यांच्या १८ डावांत तीन शतके आणि तीन अर्धशतकांसह ८५९ धावा केल्या. त्यांची सर्वोच्च धावसंख्या १५४ होती.
मुंबईकडून देशांतर्गत क्रिकेट खेळताना त्यांनी आणखी मोठी कामगिरी केली. १५० प्रथम श्रेणी सामन्यांतील २३४ डावांत ४५ शतके आणि ५२ अर्धशतकांसह त्यांनी १३,४७० धावा केल्या. गोलंदाज म्हणूनही त्यांनी ६५ बळी मिळवले.
निवड समितीचे अध्यक्ष ते रेडिओ समालोचक
क्रिकेटमधून निवृत्त झाल्यानंतरही मर्चंट यांचे या खेळाशी असलेले नाते कायम राहिले. त्यांनी क्रिकेट प्रशासक म्हणून काम केले आणि १९६० च्या दशकात भारतीय संघाच्या निवड समितीचे अध्यक्षपदही सांभाळले. सुनील गावसकर, एकनाथ सोलकर आणि गुंडप्पा विश्वनाथ यांसारख्या प्रतिभावान खेळाडूंना संधी मिळवून देण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती.
लेखक आणि रेडिओ समालोचक म्हणूनही ते लोकप्रिय होते. विविध भारतीवरील त्यांचा ‘क्रिकेट विथ विजय मर्चंट’ हा रविवारचा कार्यक्रम विशेष गाजला. ते नियमितपणे क्रिकेट अकादमींना भेट देत आणि युवा खेळाडूंना फलंदाजीतील बारकावे शिकवत असत.
समाजसेवेतही मोठे योगदान
विजय मर्चंट हे केवळ महान क्रिकेटपटू नव्हते, तर संवेदनशील समाजसेवकही होते. त्यांनी आपली बक्षिसांची रक्कम आणि पुरस्कारांतून मिळालेला पैसा दिव्यांग व्यक्तींच्या कल्याणासाठी खर्च केला. २७ ऑक्टोबर १९८७ रोजी वयाच्या ७६ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले.
भारतीय क्रिकेटला तंत्रशुद्ध फलंदाजीचा आदर्श देणारे विजय मर्चंट आजही आपल्या विक्रमांमुळे, खेळाप्रती असलेल्या निष्ठेमुळे आणि सामाजिक बांधिलकीमुळे क्रिकेटप्रेमींच्या स्मरणात आहेत.
