राजधानी दिल्लीत यंदा दिवाळीच्या काळात सुमारे ३०० कोटी रुपयांच्या फटाक्यांची विक्री झाली. चेंबर ऑफ ट्रेड अँड इंडस्ट्री (सीटीआय)च्या अंदाजानुसार, यंदा हरित फटाक्यांच्या विक्रीला मोठा प्रतिसाद मिळाला. मात्र, परवानगी मिळण्यास झालेला विलंब आणि त्यानंतर निर्माण झालेल्या गोंधळामुळे संपूर्ण विक्री व्यवस्थेवर परिणाम झाला.
सीटीआयचे अध्यक्ष बृजेश गोयल यांनी सांगितले की, बहुतांश व्यापाऱ्यांकडील फटाक्यांचा साठा दिवाळीच्या आदल्या दिवशीच संपला होता. फटाके खरेदी करण्यासाठी अनेक ग्राहकांना गुरुग्राम, नोएडा, फरिदाबाद, गाझियाबाद आणि सोनीपतपर्यंत जावे लागले. यावरून दिल्लीतील मागणीच्या तुलनेत फटाक्यांचा पुरवठा कमी पडल्याचे स्पष्ट होते.
सर्वोच्च न्यायालयाने दिल्ली-एनसीआरमध्ये केवळ सीएसआयआर-नीरी प्रमाणित आणि क्यूआर कोड असलेल्या हरित फटाक्यांच्या विक्रीला परवानगी दिली होती. त्यामुळे परवानाधारक दुकानांमध्ये झालेली विक्री हरित फटाक्यांच्या नावाखालीच झाली. मात्र, एकूण ३०० कोटी रुपयांच्या विक्रीत प्रमाणित हरित फटाक्यांचा वाटा किती आणि पारंपरिक फटाक्यांचा वाटा किती, याची अधिकृत लेखापरीक्षित आकडेवारी उपलब्ध करणे कठीण असल्याचे सीटीआयने स्पष्ट केले.
सीटीआयच्या म्हणण्यानुसार, परवानाधारक दुकानांमध्ये हरित फटाक्यांच्या नावाने विक्री झाली; मात्र प्रत्यक्ष बाजारात ‘ग्रीन’, ‘इको-फ्रेंडली’ आणि ‘प्रदूषणमुक्त’ असे लिहिलेली पाकिटेही आढळली. ग्राहकांकडे फटाक्यांची सत्यता तपासण्याची कोणतीही प्रभावी व्यवस्था नव्हती. कारण दिल्लीत पेट्रोलियम आणि स्फोटक सुरक्षा संघटनेची (पीईएसओ) चाचणी सुविधा उपलब्ध नाही. त्यामुळे कोणते फटाके प्रत्यक्षात प्रमाणित हरित आहेत, हे निश्चित करणे कठीण झाले.
हे ही वाचा:
‘गोकुळ’ची निवडणूक होणार… स्थगितीची मागणी फेटाळली
भारताविरोधात एकत्र या! हाफिज सईदचा मुलगा बरळला
इराणविरुद्ध युद्धाबाबत ट्रम्प सरकारमध्येच तोंडे वेगवेगळ्या दिशेला
गेल्या वर्षीच्या तुलनेत यंदा फटाक्यांच्या विक्रीत सुमारे ३० टक्क्यांनी वाढ झाल्याचे व्यापाऱ्यांनी सांगितले. न्यायालयाकडून परवानगी मिळाल्यानंतर नागरिकांमध्ये फटाके खरेदी करण्याचा उत्साह मोठ्या प्रमाणात वाढल्याचे या आकडेवारीतून दिसून येते.
ग्राहकांचा प्रतिसाद संमिश्र स्वरूपाचा होता. अनेक ग्राहकांनी विशेषतः ‘क्यूआर कोड असलेले हरित फटाके’ अशी मागणी केली. कारण कायदेशीररीत्या केवळ अशाच फटाक्यांच्या विक्रीला परवानगी असल्याची त्यांना माहिती होती. दुसरीकडे, व्यापाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, “आम्ही व्यापारी आहोत, रसायनशास्त्रज्ञ नाही. आम्ही नीरीकडे नोंदणीकृत ब्रँडकडून फटाके खरेदी करतो आणि पाकिटावरील क्यूआर कोड तपासतो. मात्र, सामान्य ग्राहकांना हरित आणि पारंपरिक फटाक्यांमधील फरक समजत नाही.”
व्यापाऱ्यांना ग्राहकांच्या वर्तनात दोन वेगवेगळे प्रवाह दिसून आले. परवानगी मिळताच परवानाधारक दुकानांमध्ये हरित फटाके खरेदी करण्यासाठी ग्राहकांची मोठी गर्दी झाली. न्यायालयाच्या आदेशानंतर मागणीत तातडीने वाढ झाल्याचे व्यापाऱ्यांनी सांगितले. मात्र, एका सर्वेक्षणानुसार, दिल्ली-एनसीआरमध्ये फटाके फोडणाऱ्या कुटुंबांपैकी जवळपास निम्म्या कुटुंबांनी हरित आणि पारंपरिक अशा दोन्ही प्रकारचे फटाके फोडले.
