पाऱ्यापासून सोनं तयार करता येऊ शकतं, ही कल्पना ऐकायला एखाद्या चमत्कारासारखी वाटेल. मात्र, आधुनिक विज्ञानाच्या मदतीने हे शक्य असल्याचा दावा अमेरिकेतील ‘मॅरेथॉन फ्युजन’ या कंपनीने केला आहे. पाऱ्यासारख्या धातूपासून सोनं तयार करण्यासाठी कंपनीने अणुसंलयन तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याचं सांगितलं आहे. विशेष म्हणजे, या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर सोनं तयार करता येऊ शकतं, असाही कंपनीचा अंदाज आहे. सोनं हा जगातील सर्वात मौल्यवान धातूंपैकी एक आहे. दागिने, गुंतवणूक आणि उद्योगांमध्ये सोन्याला मोठी मागणी असते. मात्र, सोन्याचे नैसर्गिक साठे मर्यादित आहेत. त्यामुळे पाऱ्यासारख्या दुसऱ्या धातूपासून सोनं तयार करण्याचा प्रयोग यशस्वी ठरला, तर भविष्यात सोन्याच्या उपलब्धतेबाबत मोठा बदल घडू शकतो.
आता प्रश्न असा आहे की, पाऱ्यापासून सोनं तयार कसं केलं जातं? पारा आणि सोनं हे दोन वेगवेगळे धातू आहेत. त्यांच्या अणूंच्या रचनेत फरक असतो. पाऱ्याच्या अणूमध्ये ८० प्रोटॉन असतात, तर सोन्याच्या अणूमध्ये ७९ प्रोटॉन असतात. त्यामुळे पाऱ्याचं सोन्यात रूपांतर करण्यासाठी त्याच्या अणूंच्या रचनेत बदल करावा लागतो. हे काम सामान्य रासायनिक प्रक्रियेतून शक्य नाही. त्यासाठी अणूच्या आत असलेल्या भागात बदल करावा लागतो. कंपनीने पारा-१९८ या प्रकारच्या पाऱ्यावर विशेष प्रक्रिया केली. अणुसंलयन प्रक्रियेतून तयार होणाऱ्या अतिशय शक्तिशाली न्यूट्रॉनचा वापर करून पाऱ्याच्या अणूमध्ये बदल घडवला जातो. या प्रक्रियेत सुरुवातीला पारा-१९७ तयार होतो आणि त्यानंतर त्यातून स्थिर सोनं-१९७ मिळू शकतं. म्हणजेच, पाऱ्याच्या अणूची रचना बदलून त्याला सोन्याच्या अणूमध्ये रूपांतरित करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
अशा प्रकारे एका धातूचं दुसऱ्या धातूमध्ये रूपांतर करण्याचे प्रयोग यापूर्वीही झाले आहेत. युरोपमधील ‘सर्न’ या प्रसिद्ध संशोधन संस्थेतील शास्त्रज्ञांनीही शिशापासून सोन्याची अणुकेंद्रं तयार केली होती. २०१५ ते २०१८ या काळात झालेल्या प्रयोगांमध्ये सुमारे ८६ अब्ज सोन्याची अणुकेंद्रं तयार झाली. मात्र, ही संख्या मोठी वाटत असली, तरी त्यांचं एकत्रित वजन केवळ २९ पिकोग्रॅम इतकं होतं. म्हणजेच सोन्याचं प्रमाण अत्यंत कमी होतं. त्यामुळे प्रयोगशाळेत सोनं तयार करणं शक्य असलं, तरी मोठ्या प्रमाणावर सोनं तयार करणं हे अजूनही मोठं आव्हान आहे. मॅरेथॉन फ्युजन कंपनीचा प्रयोग याच दिशेने टाकलेलं पुढचं पाऊल मानलं जात आहे.
या संशोधनातील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे भविष्यात सोन्याचं मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करण्याची शक्यता. कंपनीच्या अंदाजानुसार, एक गिगावॅट क्षमतेच्या अणुसंलयन प्रकल्पातून वर्षाला सुमारे दोन टन सोनं तयार होऊ शकतं. म्हणजेच वीज तयार करण्यासाठी उभारण्यात आलेल्या प्रकल्पातून सोनंही मिळवता येऊ शकतं, अशी ही संकल्पना आहे. मात्र, हा आकडा कंपनीने मांडलेला अंदाज आहे. प्रत्यक्षात एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर सोनं तयार करून दाखवण्यात आलेलं नाही. यासाठी मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा, विशेष उपकरणं आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची गरज भासणार आहे. त्याचबरोबर तयार होणाऱ्या पदार्थांची सुरक्षितता आणि सोनं वेगळं करण्याची प्रक्रियाही महत्त्वाची ठरणार आहे.
मात्र, या संशोधनामुळे लगेचच बाजारात सोन्याचा पुरवठा वाढेल किंवा सोन्याच्या किमती कमी होतील, असा निष्कर्ष काढता येणार नाही. कंपनीने सोनं तयार केल्याचा दावा केला असला, तरी प्रत्यक्षात किती सोनं मिळालं, त्याचा खर्च किती आला आणि ही प्रक्रिया व्यावसायिक पातळीवर शक्य आहे का, याबाबत अजून अनेक प्रश्न आहेत. या प्रयोगाची स्वतंत्र वैज्ञानिकांकडून तपासणी होणंही आवश्यक आहे. त्यामुळे सध्या या संशोधनाकडे विज्ञानातील एक महत्त्वाची प्रगती म्हणून पाहता येईल. भविष्यात हे तंत्रज्ञान यशस्वी झालं, तर सोनं तयार करण्याची पद्धतच बदलू शकते. जमिनीतून सोनं शोधण्याबरोबरच प्रयोगशाळेत सोनं तयार करण्याचा नवा मार्ग खुला होऊ शकतो. मात्र, हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरण्यासाठी अजून बराच वैज्ञानिक प्रवास बाकी आहे.
