मध्यपूर्वेत अमेरिका-इस्रायल आणि इराण यांच्यात वाढलेल्या तणावामुळे जगातील अत्यंत महत्त्वाची समुद्री वाहतूक मार्ग असलेली हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) पुन्हा चर्चेत आली आहे. ही सामुद्रधुनी बंद झाली किंवा तिच्यात अडथळे निर्माण झाले, तर भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. कारण भारताच्या तेल-गॅस पुरवठ्याचा मोठा भाग याच मार्गावर अवलंबून आहे.
हॉर्मुझ सामुद्रधुनी ही पर्शियन आखात आणि ओमानच्या आखाताला जोडणारी अरुंद समुद्री वाहतूक मार्ग आहे. तिच्या उत्तरेला इराण आणि दक्षिणेला ओमान व संयुक्त अरब अमिराती आहेत. या मार्गातून दररोज सुमारे २ कोटी बॅरल तेल जगभर पाठवले जाते, म्हणजेच जागतिक तेल व्यापाराच्या जवळपास २० टक्के पुरवठा याच मार्गावरून होतो. त्यामुळे याला जागतिक ऊर्जा व्यापाराची “लाईफलाइन” असे म्हटले जाते.
हे ही वाचा:
कतारमध्ये इराणच्या १० गुप्तहेरांच्या आवळल्या मुसक्या
न्यूयॉर्कचे महापौर ममदानी अमेरिकेने इराणवर केलेल्या हल्ल्याच्या विरोधात
मृत खामेनी यांचा पुत्र इराणचा सर्वोच्च नेता!
बांधकाम कामगारांनी काढली विदेशी महिलेची छेड; दोघे अटकेत
भारतासाठी या सामुद्रधुनीचे महत्त्व अधिक आहे. भारत आपल्या गरजेपैकी सुमारे ९० टक्के कच्चे तेल आयात करतो आणि त्यातील मोठा भाग मध्यपूर्वेतून येतो. अंदाजे ४० ते ५० टक्के तेल आयात हॉर्मुझ मार्गाने भारतात पोहोचते. इराक, सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती आणि कुवैत या देशांकडून येणारे तेल याच मार्गाने भारतात येते. त्यामुळे या मार्गावर कोणताही अडथळा निर्माण झाला तर भारताच्या तेल पुरवठ्यावर तात्काळ परिणाम होऊ शकतो.
तणाव वाढल्यास सर्वप्रथम परिणाम तेलाच्या किमतींवर दिसून येतो. जहाजवाहतुकीचा धोका वाढल्यामुळे विमा, मालवाहतूक आणि सुरक्षा खर्च वाढतात. त्यामुळे कच्च्या तेलाच्या किंमती वाढतात आणि त्याचा परिणाम पेट्रोल-डिझेल तसेच महागाईवर होऊ शकतो. भारतासारख्या मोठ्या आयातदार देशासाठी यामुळे आयात बिल वाढण्याची शक्यता असते.
याशिवाय जहाजवाहतुकीवरही मोठा परिणाम होऊ शकतो. या भागात हल्ले किंवा सुरक्षा धोके वाढल्यास अनेक जहाजे मार्ग बदलतात किंवा प्रवास टाळतात. त्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत होऊ शकते आणि ऊर्जा तसेच इतर वस्तूंच्या वाहतुकीत उशीर होऊ शकतो.
तथापि भारताने काही उपाययोजना केल्या आहेत. भारताकडे सुमारे २५ दिवसांसाठी पुरेल इतका कच्च्या तेलाचा साठा आहे. तसेच सरकार पर्यायी स्रोतांमधून तेल, एलपीजी आणि एलएनजी आयात करण्याच्या शक्यता शोधत आहे. रशिया, अमेरिका, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतून तेल आयात वाढवण्याचाही पर्याय भारताकडे आहे.
एकूणच, हॉर्मुझ सामुद्रधुनी ही जगाच्या ऊर्जा पुरवठ्याची महत्त्वाची कडी आहे. ती बंद झाली किंवा दीर्घकाळ अस्थिर राहिली, तर जागतिक ऊर्जा बाजारासोबतच भारताच्या अर्थव्यवस्थेवरही मोठा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे या भागातील परिस्थितीकडे भारत आणि जगातील इतर देश अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.
