अर्कमूळ : अनेक समस्यांवर करते उपचार

भारताची भूमी हजारो वर्षांपासून औषधी वनस्पतींचा खजिना मानली जाते. अशीच एक सामान्य पण अत्यंत प्रभावी औषधी वनस्पती म्हणजे अर्कमूळ, जिला सामान्य भाषेत अकोवा, अकोडा किंवा मदार म्हणतात. खूप कमी लोकांना माहिती आहे की ही वनस्पती केवळ बाह्य त्वचारोगांवरच नाही, तर अंतर्गत दोष, विषनाशक प्रभाव आणि मानसिक शुद्धीसाठीही अत्यंत प्रभावी आहे. अर्कमूळ ही एक झुडुपवर्गीय वनस्पती असून तिचं शास्त्रीय नाव कॅलोट्रोपिस गिगेंटिया (Calotropis gigantea) आहे आणि ती एपोसायनेसी (Apocynaceae) कुटुंबात मोडते. या वनस्पतीची उंची ३ ते ५ फूट असते. तिचा खोड किंवा पानं तोडल्यास त्यातून पांढरं दूधसदृश स्त्राव बाहेर पडतो, ज्यात औषधी गुणधर्म असतात.

चरक संहितेनुसार, अर्कमूळ पचनसंस्था आणि आंतरिक विकारांवर उपयुक्त मानली गेली आहे, तर सुश्रुत संहितेनुसार, ती मुख्यतः जखमा आणि रोगांवर उपकारक आहे. काही वैज्ञानिक संशोधनांमध्ये असेही आढळले आहे की कॅलोट्रोपिसमधील काही घटकांमध्ये कर्करोगविरोधी गुणधर्म आहेत. हे घटक पेशींची अनियंत्रित वाढ रोखण्यास मदत करू शकतात.

हेही वाचा..

मुंबईतील दोन शाळांना बॉम्बने उडवण्याची धमकी

कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये उसळी

१९८० नंतर रुमेटॉइड आर्थरायटीसच्या प्रकरणांमध्ये का वाढ होतेय…

आशीष चौहान यांनी पंतप्रधान मोदी यांचे का मानले आभार ?

सुश्रुत संहितेनुसार, अर्कमूळाचा वापर प्रामुख्याने घाव, अल्सर, सूज, विषारी कीटकांचे दंश आणि सर्पदंश यावर केला जातो. अर्कच्या दूधाचा वापर मूळव्याधीच्या उपचारासाठी केला जातो, ज्यामुळे सूज कमी होते आणि वेदनेपासून आराम मिळतो. दम्याचे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणाऱ्या रुग्णांकरिता मदारचे फुलं फायदेशीर मानले जातात. प्राचीन वैद्यकीय ग्रंथांनुसार, आकाची फुलं तोडून चांगली उन्हात वाळवून त्याचा चूर्ण तयार केला जातो. हा चूर्ण फुफ्फुसांचे विकार, दम्याचे झटके आणि कमजोरी यावर उपयोगी पडतो. दातदुखीसाठी अर्कमूळाच्या दूधात कापसाचा बोळा भिजवून तो मसूड्यावर लावल्यास वेदना कमी होतात.

दातांच्या वेदनेसह त्वचेवरील फोड किंवा छाले यावरही अर्क उपयोगी आहे. तांत्रिक आणि वैदिक परंपरेत अर्काच्या झाडाला भगवान शिवाचे प्रतीक मानले जाते. याची मुळे सिद्ध करून ध्यान किंवा जपात वापरली जातात. मात्र, याचे दूध अतिशय विषारी असते, त्यामुळे ते डोळे, नाक किंवा उघड्या जखमेवर लावू नये. तसेच गर्भवती स्त्रिया, लहान मुले किंवा हृदयाचे रुग्ण यांनी वैद्याच्या सल्ल्याशिवाय याचा वापर करू नये.