स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी लाल किल्ल्यावर पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या भाषणाइतकीच त्यांच्या पोशाखाचीही चर्चा होते. यंदाच्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिन सोहळ्यात मोदी गडद तांबड्या (मरून) रंगाचा बांधणीचा फेटा, त्यावर पिवळ्या आणि पांढऱ्या ठिपक्यांची नक्षी, पांढरा कुर्ता-पायजमा आणि तपकिरी नेहरू जॅकेट अशा लूकमध्ये दिसले. त्यांच्या या पारंपरिक फेट्याने गुजरात आणि राजस्थानच्या शेकडो वर्षांच्या वस्त्रपरंपरेला राष्ट्रीय व्यासपीठावर पुन्हा एकदा स्थान मिळवून दिले.
बांधणी किंवा बांधेज ही भारतातील पारंपरिक रेझिस्ट डाइंग म्हणजे बांधून रंगवण्याची कला आहे. या कापडावरील छोटे-छोटे ठिपके छापलेले नसतात. कारागीर कापडाचा अतिशय छोटा भाग बोटांनी उचलून त्याला धाग्याने घट्ट बांधतात. त्यानंतर कापड रंगात बुडवले जाते. ज्या भागाला बांधलेले असते, तिथे रंग पोहोचत नाही आणि कापड उघडल्यानंतर वैशिष्ट्यपूर्ण ठिपके आणि नक्षी तयार होते. ही प्रक्रिया दिसायला सोपी असली तरी त्यामागे कारागिरांचे कौशल्य आणि अनुभव मोठा असतो. कापड बांधताना किती भाग उचलायचा, किती घट्ट बांधायचा आणि कोणत्या क्रमाने रंग द्यायचा, यावर अंतिम नक्षीचे सौंदर्य अवलंबून असते.
‘बांधणी’ला गुजरातमध्ये प्रामुख्याने ‘बांधेज’, तर राजस्थान आणि मध्य प्रदेशात ‘बांधणी’ अशा नावांनी ओळखले जाते. या कलेची मुळे भारताच्या प्राचीन रंगकाम आणि वस्त्रपरंपरेत आहेत. विवाहसोहळे, समुदायाची ओळख, पारंपरिक पोशाख आणि राजेशाही वस्त्रांमध्ये बांधणीचा वापर होत आला आहे. ‘बांधणी’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘बंध’ म्हणजे बांधणे या अर्थाच्या मूळाशी जोडला जातो.
हे ही वाचा:
मोदी ठरले सलग सर्वाधिक स्वातंत्र्यदिनाचे भाषण करणारे गैर-काँग्रेसी पंतप्रधान!
ऐतिहासिक क्षण! लाल किल्ल्यावर प्रथमच ‘वंदे मातरम्’चा जयघोष
वर्षभरात १ कोटी तरुणांना एआय प्रशिक्षण; स्पर्धा परीक्षांसाठी मोफत ऑनलाइन कोचिंग
‘शस्त्रधारी नक्षलवाद’ संपवला, आता लक्ष्य ‘वैचारिक नक्षलवाद’!
पंतप्रधान मोदींच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या पोशाखात पारंपरिक फेट्याला विशेष महत्त्व मिळाले आहे. २०१४ मध्ये त्यांनी लाल रंगाचा जोधपुरी फेटा परिधान करून ही परंपरा सुरू केली. त्यानंतर दरवर्षी वेगवेगळ्या रंगांचे, नक्षीचे आणि प्रादेशिक शैलीचे फेटे त्यांच्या लूकचा भाग ठरले. राजस्थान आणि पश्चिम भारताच्या वस्त्रपरंपरेचा प्रभाव त्यांच्या अनेक फेट्यांमध्ये दिसून आला आहे. यंदाचा गडद तांबड्या रंगाचा बांधणी फेटाही याच परंपरेचा पुढचा भाग ठरला. स्वातंत्र्यदिनाच्या राष्ट्रीय मंचावर भारतीय हस्तकला आणि प्रादेशिक वस्त्रपरंपरा सादर करण्याची मोदींची ही शैली आता लाल किल्ल्याच्या सोहळ्याची एक ओळख बनली आहे.
