मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार आवाजाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि प्रत्येक व्यक्तिरेखेला जिवंत करण्याच्या अभिनयशैलीने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका मोठ्या पर्वाचा अंत झाला आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाच्या वृत्तानंतर त्यांच्या जवळपास पाच दशकांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीतील विविध भूमिका, गाजलेले चित्रपट, रंगभूमीवरील कामगिरी आणि राष्ट्रीय पुरस्कारांची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. नाना पाटेकर यांनी केवळ अभिनेता म्हणून नव्हे, तर दिग्दर्शक, लेखक आणि निर्माता म्हणूनही आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली होती. त्यांच्या कारकिर्दीतील ‘नटसम्राट’ हा चित्रपट आज पुन्हा विशेष चर्चेत आला असून, या चित्रपटाने त्यांच्या अभिनयातील वेगळी उंची दाखवून दिली होती. वि. वा. शिरवाडकर अर्थात कुसुमाग्रज यांच्या अजरामर नाटकावर आधारित ‘नटसम्राट’मध्ये नाना पाटेकर यांनी गणपतराव बेलवलकर अर्थात अप्पासाहेब ही भूमिका साकारली होती. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या अभिनेत्याचे वृद्धत्व, कुटुंबापासून निर्माण झालेले अंतर, कलाकाराचे आयुष्य आणि त्याच्या भावविश्वातील संघर्ष अत्यंत प्रभावीपणे त्यांनी पडद्यावर उभा केला.
नाना पाटेकर यांचा अभिनयप्रवास रंगभूमीपासून सुरू झाला. महाविद्यालयीन काळात नाट्यस्पर्धांमधून अभिनयाची आवड निर्माण झाल्यानंतर त्यांनी रंगभूमीवर काम करण्यास सुरुवात केली. ‘गौराई’, ‘पाहिजे जातीचे’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘महासागर’ आणि ‘पुरुष’ यांसारख्या नाटकांमधून त्यांनी आपली अभिनयक्षमता सिद्ध केली. विशेषतः ‘पुरुष’ या नाटकातील त्यांच्या भूमिकेची मोठी चर्चा झाली. रंगभूमीवरील अभिनयातून मिळालेला अनुभव पुढे त्यांच्या चित्रपटातील कामातही प्रकर्षाने जाणवला. संवादातील नैसर्गिकपणा, आवाजातील चढ-उतार, चेहऱ्यावरील भाव आणि व्यक्तिरेखेच्या मानसिकतेचा सखोल अभ्यास ही त्यांच्या अभिनयाची वैशिष्ट्ये ठरली.
हे ही वाचा:
“सर्व कंपन्यांसाठी नियम समान”; मस्क यांच्या आरोपाला केंद्राचे उत्तर
“मी उद्या इथे असेन की नाही, माहीत नाही”
पोलिसांना धक्काबुक्की प्रकरणी राहुल गांधींसह प्रियांका गांधींवर एफआयआर
अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात राहील ‘नानां’चा अभिनय!
१९७८ मध्ये मुजफ्फर अली यांच्या ‘गमन’ या हिंदी चित्रपटातून नाना पाटेकर यांनी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्यानंतर १९७९ मध्ये आलेल्या ‘सिंहासन’ या मराठी चित्रपटातून त्यांनी मराठी सिनेमात पाऊल ठेवले. पुढील काही वर्षांत ‘भालू’, ‘रघू मैना’, ‘सावित्री’, ‘गड जेजुरी जेजुरी’ आणि ‘माफीचा साक्षीदार’ यांसारख्या मराठी चित्रपटांतून त्यांनी काम केले. मात्र १९८०च्या दशकात ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘अंधा युद्ध’, ‘मोहरे’, ‘त्रिशाग्नी’ आणि ‘सलाम बॉम्बे!’ यांसारख्या चित्रपटांमुळे त्यांची हिंदी चित्रपटसृष्टीतील स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.
१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘परिंदा’ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला मोठे वळण दिले. या चित्रपटातील अण्णा शेठ ही भूमिका त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारली आणि त्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर त्यांनी ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शनही केले. १९९४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘क्रांतिवीर’मध्ये त्यांनी प्रताप नारायण तिलक ही भूमिका साकारली. या भूमिकेने त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळवून दिला. त्यानंतर ‘अग्निसाक्षी’मधील भूमिकेसाठी त्यांना पुन्हा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. अभिनयासाठी तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवणाऱ्या मोजक्या कलाकारांमध्ये नाना पाटेकर यांचा समावेश होतो. २०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.
गंभीर आणि आक्रमक भूमिका साकारण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयातील विनोदी बाजूही तितक्याच प्रभावीपणे प्रेक्षकांसमोर आणली. २००७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘वेलकम’ चित्रपटातील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेने त्यांना वेगळी लोकप्रियता मिळवून दिली. ‘कंट्रोल उदय’ या संवादापासून उदय शेट्टीच्या देहबोलीपर्यंत नाना पाटेकर यांनी साकारलेली ही व्यक्तिरेखा आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे. याच काळात ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘भूत’, ‘राजनीती’, ‘टॅक्सी नंबर ९२११’, ‘शक्ती : द पॉवर’, ‘यशवंत’, ‘हु तू तू’, ‘कोहराम’ आणि ‘वजूद’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी वेगवेगळ्या धाटणीच्या भूमिका साकारल्या.
मराठी चित्रपटांमध्येही त्यांनी आपली वेगळी छाप कायम ठेवली. ‘देऊळ’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो’, ‘यशवंतराव चव्हाण – बखर एका वादळाची’, ‘नटसम्राट’ आणि ‘आपला माणूस’ या चित्रपटांनी त्यांच्या मराठी अभिनय कारकिर्दीला नवे आयाम दिले. विशेषतः ‘नटसम्राट’मधील अप्पासाहेब बेलवलकर ही भूमिका त्यांच्या संपूर्ण अभिनयप्रवासाशी जोडलेली असल्याचे मानले जाते. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या कलाकाराची भूमिका एका अनुभवी रंगकर्मीने साकारल्यामुळे या व्यक्तिरेखेला अधिक भावनिक खोली मिळाली. ‘आपला माणूस’मध्ये त्यांनी वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक मारुती नागरगोजेची भूमिका साकारली. याशिवाय रजनीकांत यांच्या ‘काला’ चित्रपटात त्यांनी हरिदेव अभ्यंकर ही नकारात्मक भूमिका केली.
नाना पाटेकर यांचा शेवटच्या काळातील चित्रपटप्रवासही तितकाच विविधतेने भरलेला राहिला. ‘इट्स माय लाइफ’, ‘तडका’, ‘गदर २’, ‘द व्हॅक्सिन वॉर’, ‘ओले आले’, ‘वनवास’, ‘हाऊसफुल ५’ अशा चित्रपटांमध्ये त्यांनी काम केले. २०२६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘ओ’रोमिओ’नंतर ‘सुभेदार’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील शेवटचा प्रदर्शित चित्रपट ठरला. ‘सुभेदार’मध्ये त्यांनी नाना वाघमारे ही भूमिका साकारली. ‘गमन’मधून सुरू झालेला त्यांचा चित्रपटप्रवास जवळपास पाच दशकांचा राहिला आणि या काळात त्यांनी हिंदी तसेच मराठी चित्रपटांमध्ये असंख्य व्यक्तिरेखा साकारल्या.
रंगभूमीवरचा कलाकार, वास्तववादी भूमिका करणारा अभिनेता, खलनायक, नायक, पोलीस अधिकारी, राजकारणी, विनोदी व्यक्तिरेखा आणि वृद्ध रंगकर्मी अशा असंख्य भूमिका त्यांनी साकारल्या. त्यांचा आवाज, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेतील भावविश्वाशी एकरूप होण्याची त्यांची क्षमता यामुळे नाना पाटेकर यांची अभिनयशैली स्वतंत्र आणि ओळखण्याजोगी ठरली. त्यामुळे ‘नटसम्राट’मधील अप्पासाहेब असोत किंवा ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी, ‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप तिलक असोत किंवा ‘परिंदा’मधील अण्णा शेठ, नाना पाटेकर यांनी साकारलेल्या भूमिका भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात दीर्घकाळ स्मरणात राहतील.
नाना पाटेकर यांची फिल्मोग्राफी
१९७८ – गमन
१९७९ – सिंहासन
१९८० – भालू
१९८२ – रघू मैना
१९८३ – सावित्री
१९८४ – आज की आवाज, गिद्ध
१९८५ – गड जेजुरी जेजुरी
१९८६ – अंकुश, माफीचा साक्षीदार, फांसी का फंदा, लॉर्ड माउंटबॅटन : द लास्ट व्हाइसरॉय
१९८७ – सूत्रधार, मोहरे, अंधा युद्ध, प्रतिघात, आवाम, शीला
१९८८ – त्रिशाग्नी, सागर संगम, सलाम बॉम्बे!
१९८९ – परिंदा, थोडासा रूमानी हो जाएँ
१९९० – दिशा
१९९१ – प्रहार : द फायनल अटॅक, दीक्षा
१९९२ – अंगार, राजू बन गया जेंटलमन
१९९३ – तिरंगा
१९९४ – क्रांतिवीर, अभय
१९९५ – हम दोनों
१९९६ – अग्निसाक्षी, खामोशी : द म्युझिकल
१९९७ – गुलाम-ए-मुस्तफा, येशवंत
१९९८ – युगपुरुष, वजूद
१९९९ – हु तू तू, कोहराम
२००० – गँग, तारकीब
२००२ – वध, शक्ती : द पॉवर
२००३ – भूत, डरना मना है, आंच
२००४ – अब तक छप्पन
२००५ – अपहरण, पक पक पकाक, ब्लफमास्टर!
२००६ – फीर हेरा फेरी, टॅक्सी नंबर ९२११
२००७ – हॅट्रिक, दस कहानियाँ, वेलकम, यात्रा, द पूल
२००८ – एक : द पॉवर ऑफ वन, बोम्मलाट्टम
२०१० – पाठशाला, राजनीती, तुम मिलो तो सही, यक्ष
२०११ – शागिर्द, देऊळ
२०१२ – कमाल धमाल मालामाल
२०१३ – द अटॅक्स ऑफ २६/११
२०१४ – डॉ. प्रकाश बाबा आमटे : द रिअल हिरो, यशवंतराव चव्हाण – बखर एका वादळाची
२०१५ – अब तक छप्पन २, वेलकम बॅक
२०१६ – नटसम्राट, द जंगल बुकमध्ये शेरे खानचा आवाज, फायनल कट ऑफ डायरेक्टर
२०१७ – वेडिंग अॅनिव्हर्सरी, गोलमाल अगेन
२०१८ – आपला मानूस, काला
२०२० – इट्स माय लाइफ
२०२२ – तडका
२०२३ – गदर २, द व्हॅक्सिन वॉर
२०२४ – ओले आले, वनवास
२०२५ – हाऊसफुल ५
२०२६ – ओ’रोमिओ, सुभेदार
गाजलेली नाटके
नाना पाटेकर यांच्या रंगभूमीवरील कारकिर्दीचा उल्लेख केल्याशिवाय त्यांचा अभिनयप्रवास पूर्ण होत नाही. ‘गौराई’, ‘पाहिजे जातीचे’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘महासागर’ आणि ‘पुरुष’ ही त्यांच्या रंगभूमीवरील उल्लेखनीय नाटके मानली जातात.
