स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SIPRI) या जागतिक संशोधन संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या नव्या अहवालानुसार २०२१ ते २०२५ या कालावधीत भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा शस्त्र आयातदार देश ठरला आहे. या कालावधीत जगभरातील एकूण शस्त्र आयातीपैकी ८.२ टक्के वाटा भारताचा होता.
अहवालानुसार भारताने गेल्या काही वर्षांत आपल्या संरक्षण क्षमतेत वाढ करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर परदेशातून आधुनिक शस्त्रास्त्रे, क्षेपणास्त्रे, विमान प्रणाली आणि संरक्षण तंत्रज्ञान खरेदी केले आहे. भारताच्या या आयातीमागे प्रामुख्याने सीमावाद, प्रादेशिक सुरक्षा आव्हाने आणि सैन्य आधुनिकीकरणाची गरज हे प्रमुख घटक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
हे ही वाचा:
दिल्लीतील तरुणकुमार हत्या: जिहाद्यांना त्यांच्याच भाषेत उत्तर देण्यास भाग पाडू नका
‘धुरंधर: द रिवेंज’: रिलीजपूर्वीच दोन लाखांहून अधिक तिकिटांची विक्री
जी-७ देशांकडून आपत्कालीन तेलसाठा बाजारात सोडण्याचा विचार
भारताचा विजय ‘गिफ्ट’ होता; मोहम्मद आमिरचा विचित्र दावा
रशियावर अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न
दीर्घकाळ भारताचा प्रमुख शस्त्र पुरवठादार रशिया राहिला आहे. मात्र गेल्या काही वर्षांत भारताने रशियावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. त्याऐवजी अमेरिका, फ्रान्स आणि इस्रायल यांसारख्या पाश्चात्त्य देशांकडून शस्त्र खरेदी वाढवली जात असल्याचे अहवालात नमूद केले आहे.
तरीही २०२१–२०२५ या कालावधीत भारत हा रशियाचा सर्वात मोठा ग्राहक राहिल्याचेही या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे. यामुळे भारताने संरक्षण खरेदीत विविध देशांशी सहकार्य वाढवले असले तरी रशियाशी असलेले संरक्षण सहकार्य अद्याप कायम असल्याचे दिसते.
क्षेपणास्त्रे आणि हवाई संरक्षण प्रणालींचा मोठा वाटा
भारताने आयात केलेल्या शस्त्रांमध्ये क्षेपणास्त्रे, रडार व सेन्सर प्रणाली, हवाई संरक्षण प्रणाली आणि इतर प्रगत लष्करी उपकरणांचा मोठा वाटा आहे. या प्रणालींचा उपयोग देशाच्या सीमावर्ती भागांचे निरीक्षण, हवाई हल्ल्यांपासून संरक्षण आणि अचूक हल्ल्यांची क्षमता वाढवण्यासाठी केला जातो.
विशेषतः चीन आणि पाकिस्तान या दोन सीमांवरील सुरक्षा परिस्थिती लक्षात घेता भारतीय सैन्याचे आधुनिकीकरण वेगाने सुरू आहे. यासाठी आधुनिक लढाऊ विमाने, पाणबुड्या, ड्रोन, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि प्रगत निगराणी उपकरणे खरेदी करण्यात आली आहेत.
स्वदेशी संरक्षण उत्पादनावर भर
दरम्यान भारताने ‘आत्मनिर्भर भारत’ धोरणांतर्गत स्वदेशी संरक्षण उत्पादन वाढवण्यावरही भर दिला आहे. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीने परदेशी शस्त्र आयातीवर अवलंबित्व कमी करण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. काही क्षेत्रांमध्ये भारताने स्वतःचे क्षेपणास्त्र, तोफ प्रणाली, लढाऊ विमानांचे घटक आणि संरक्षण तंत्रज्ञान विकसित करण्यास सुरुवात केली आहे.
तरीही प्रगत तंत्रज्ञान आणि अत्याधुनिक प्रणालींसाठी सध्या तरी परदेशी आयातीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
एकूणच, भारत हा जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक असल्याने आणि त्याला विविध सुरक्षा आव्हाने असल्यामुळे जागतिक शस्त्र बाजारात भारताची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे. भविष्यात स्वदेशी उत्पादन वाढले तरी काही अत्याधुनिक तंत्रज्ञानासाठी परदेशी भागीदारी कायम राहण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
