प्रशांत महासागराच्या तापमानाने एक महत्त्वाचा टप्पा ओलांडला आहे. असामान्यपणे तीव्र होत असलेल्या एल निनोमुळे जगभरातील हवामानाच्या स्थितीवर, विशेषतः भारतातील पाऊस आणि तापमानावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांबाबत चिंता वाढली आहे.
अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागरीय आणि वातावरणीय प्रशासनाच्या (एनओएए) आकडेवारीनुसार, २२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या मध्यवर्ती भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सुमारे ३० अंश सेल्सिअसवर पोहोचले. एल निनोच्या स्थितीचा मागोवा घेण्यासाठी शास्त्रज्ञ या प्रदेशातील तापमानावर विशेष लक्ष ठेवतात.
उपलब्ध नोंदींनुसार, २२ ऑक्टोबर रोजी नोंदवलेले ३० अंश सेल्सिअस तापमान हा यापूर्वीच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये न दिसलेला टप्पा असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. हा महत्त्वाचा टप्पा अशा वेळी गाठला गेला आहे, जेव्हा एल निनो ही हवामानविषयक स्थिती अधिक तीव्र होत आहे. या स्थितीचा प्रभाव पुढील वर्षापर्यंत, म्हणजेच २०२७ मध्येही जाणवण्याची शक्यता आहे.
एल निनो ही एक नैसर्गिक हवामानविषयक प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेदरम्यान उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागराच्या मध्यवर्ती आणि पूर्वेकडील भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे पाणी नेहमीपेक्षा अधिक उष्ण होते. या तापमानवाढीचा परिणाम वाऱ्यांच्या दिशेवर, त्यांच्या प्रवाहावर आणि पावसाचे ढग वाहून नेणाऱ्या हवामान प्रणालीवर होतो. त्यामुळे महासागरापासून दूर असलेल्या अनेक प्रदेशांतील हवामानातही बदल घडू शकतात.
हे ही वाचा:
काँग्रेस, आम आदमी पक्ष पंजाबचे सर्वात मोठे शत्रू!
‘समुद्र मंथन’ योजनेतून खोल समुद्रातील तेल-वायू उत्खननाला बळ
ट्रम्प यांचा ‘एपिक फ्युरी २.०’चा इशारा
भारत चीन सीमावादात राजनैतिक चर्चेचा मार्ग
सध्याची एल निनोची स्थिती विशेषतः तीव्र असल्याचे सांगितले जात आहे.
जागतिक हवामान संघटनेच्या (डब्ल्यूएमओ) माहितीनुसार, ‘निनो ३.४’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रशांत महासागरातील प्रदेशात समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानातील सरासरी विसंगती जूनमध्ये सामान्य तापमानापेक्षा १.६ अंश सेल्सिअस अधिक होती. ऑगस्टमध्ये ती वाढून २.५ अंश सेल्सिअसवर पोहोचली.
हवामानाच्या अंदाजानुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत ही तफावत सामान्य तापमानापेक्षा सुमारे ३.७ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचू शकते. असे झाल्यास नोव्हेंबर २०१५ ते जानेवारी २०१६ या कालावधीत नोंदवण्यात आलेल्या २.६ अंश सेल्सिअसच्या मागील उच्चांकापेक्षाही ही तफावत अधिक असेल. येथे नमूद केलेले आकडे समुद्राचे प्रत्यक्ष तापमान नसून, दीर्घकालीन सरासरी तापमानाच्या तुलनेत समुद्र किती अधिक उष्ण आहे, हे दर्शवतात.
भारताने चिंतित होण्याची गरज आहे का?
भारतासाठी तीव्र होत असलेल्या एल निनोमुळे प्रामुख्याने पावसाच्या प्रमाणाबाबत आणि वाढत्या तापमानाबाबत चिंता निर्माण झाली आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, २०२६ मधील नैर्ऋत्य मोसमी पाऊस सरासरीपेक्षा सुमारे १३ टक्के कमी राहिला. जागतिक हवामान संघटनेच्या ऑक्टोबरमधील अंदाजानुसार, आगामी काही महिन्यांत दक्षिण आशियातील बहुतांश भागांमध्ये सामान्यापेक्षा अधिक तापमान राहण्याची शक्यता आहे.
ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत दक्षिण आशियातील मध्यवर्ती आणि दक्षिण द्वीपकल्पीय भागांच्या मोठ्या क्षेत्रात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता अधिक असल्याचेही या अंदाजात नमूद करण्यात आले आहे. मात्र, भारताच्या हवामानावर केवळ एल निनोच परिणाम करत नाही. इतर हवामानविषयक प्रक्रिया आणि स्थानिक परिस्थिती यांचाही पाऊस व तापमानावर प्रभाव पडतो.
तरीही प्रशांत महासागरातील असामान्य तापमानवाढीमुळे उष्णतेच्या लाटा, पावसाच्या वितरणातील बदल आणि इतर हवामानविषयक अडथळ्यांचा धोका वाढू शकतो.
