भारतीय गणितज्ञ आणि बंगळुरू येथील भारतीय विज्ञान संस्थेचे (आयआयएससी) प्राध्यापक महेश काकडे यांना २०२६ चा विकसनशील देशांतील युवा गणितज्ञांसाठीचा रामानुजन पुरस्कार जाहीर झाला आहे. संख्या सिद्धांताच्या क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण संशोधनासाठी त्यांची या प्रतिष्ठित पुरस्कारासाठी निवड करण्यात आली आहे.
हा पुरस्कार आंतरराष्ट्रीय सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र केंद्र (आयसीटीपी) आणि आंतरराष्ट्रीय गणितीय संघ (आयएमयू) यांच्या संयुक्त विद्यमाने दिला जातो. विकसनशील देशांमध्ये कार्यरत राहून उल्लेखनीय संशोधन करणाऱ्या ४५ वर्षांखालील गणितज्ञांना या पुरस्काराने गौरवण्यात येते.
महेश काकडे यांनी बीजगणितीय संख्या सिद्धांत या गणिताच्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या क्षेत्रात मूलभूत स्वरूपाचे संशोधन केले आहे. संख्या कशा प्रकारे वागतात, त्यांच्यामध्ये कोणते लपलेले नमुने असतात आणि विविध गणितीय संरचनांमध्ये परस्पर संबंध कसे निर्माण होतात, याचा त्यांच्या संशोधनात सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे.
बीजगणितीय संख्या सिद्धांत म्हणजे काय?
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर संख्या सिद्धांत म्हणजे संख्या आणि त्यांच्या गुणधर्मांचा अभ्यास. मात्र बीजगणितीय संख्या सिद्धांत यापेक्षा पुढे जाऊन संख्यांमागील लपलेल्या रचना आणि नमुने शोधण्याचा प्रयत्न करतो. काकडे यांच्या संशोधनातील महत्त्वाचा भाग इवासावा सिद्धांताशी संबंधित आहे. या सिद्धांतामध्ये संख्यांचा अधिकाधिक गुंतागुंतीच्या गणितीय प्रणालींमध्ये विस्तार केल्यानंतर त्यांच्याशी संबंधित नमुने आणि गुणधर्म कसे बदलतात, याचा अभ्यास केला जातो.
काकडे यांनी अशा परिस्थितींमध्ये महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडले आहेत, जिथे या गणितीय प्रणालींचे वर्तन सरळ किंवा सहज अंदाज करता येण्यासारखे नसते. त्यांच्या संशोधनामुळे संख्या सिद्धांतातील काही अत्यंत गुंतागुंतीच्या प्रश्नांना समजून घेण्यासाठी गणितज्ञांना नवी दिशा मिळाली आहे.
त्यांनी ग्रॉस-स्टार्क आणि ब्रुमर-स्टार्क अनुमानांमध्येही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ही दीर्घकाळापासून चर्चेत असलेली गणितीय अनुमाने संख्या सिद्धांतातील वरकरणी वेगवेगळ्या वाटणाऱ्या क्षेत्रांना एकमेकांशी जोडतात. काकडे यांच्या संशोधनाचा संबंध हिल्बर्ट यांच्या बाराव्या समस्येशीही जोडला जातो. जर्मन गणितज्ञ डेव्हिड हिल्बर्ट यांनी १९०० मध्ये गणितासमोरील २३ महत्त्वपूर्ण समस्या मांडल्या होत्या. त्यापैकी बारावी समस्या विविध गणितीय प्रणालींशी संबंधित महत्त्वपूर्ण संख्यांचे पद्धतशीर वर्णन करता येईल का, या व्यापक प्रश्नाशी संबंधित आहे.
हे ही वाचा:
भारतीय उद्योगांसाठी श्रीलंकेची मोठी संधी
जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोर चार मोठे धोके
“इस्लामकडून फ्रान्स काबीज करण्याचा प्रयत्न”; ट्रम्प यांचा स्थलांतराकडे इशारा
मुख्यमंत्री ते पंतप्रधान… मोदींच्या कारकिर्दीचा २५ वर्षांचा सुवर्णकाळ
काकडे यांच्या संशोधनामुळे संख्या, समीकरणे आणि गणितीय संरचना यांच्यातील अशा खोल संबंधांना समजून घेण्याच्या प्रयत्नांना महत्त्वपूर्ण हातभार लागला आहे.
कोण आहेत महेश काकडे?
महेश काकडे यांचा जन्म आणि शिक्षण भारतात झाले. त्यांनी बंगळुरू येथील इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूटमधून गणितातील पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर ते ब्रिटनमधील केंब्रिज विद्यापीठात गेले. तेथे त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण आणि शुद्ध गणितातील पीएच.डी. २००८ मध्ये पूर्ण केली. यानंतर त्यांनी प्रिन्स्टन विद्यापीठ, युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन आणि किंग्ज कॉलेज लंडन यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील संस्थांमध्ये काम केले. २०१९ मध्ये त्यांनी बंगळुरू येथील भारतीय विज्ञान संस्थेत प्राध्यापक म्हणून कार्यभार स्वीकारला.
यापूर्वीही अनेक प्रतिष्ठित सन्मान
रामानुजन पुरस्कार हा महेश काकडे यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा सन्मान आहे. यापूर्वी त्यांना २०२२ मध्ये इन्फोसिस पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता. तसेच त्यांना आंतरराष्ट्रीय गणित काँग्रेसमध्ये निमंत्रित वक्ते म्हणून सहभागी होण्याचा मान मिळाला आहे. २०२३ मध्ये त्यांचा समावेश एशियन सायंटिस्ट १०० या यादीतही करण्यात आला होता.
रामानुजन पुरस्काराचे महत्त्व
रामानुजन पुरस्काराची स्थापना २००५ मध्ये करण्यात आली. विकसनशील देशांमध्ये तुलनेने आव्हानात्मक परिस्थितीत काम करून गणिताच्या क्षेत्रात असाधारण संशोधन करणाऱ्या युवा गणितज्ञांचा गौरव करणे हा या पुरस्काराचा उद्देश आहे.
