भारताच्या स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली ‘नाविक’ (NavIC) ला मोठे यश मिळाले आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) ने आपल्या नवीन उपग्रह NVS-03 ची तिसरी आणि अंतिम कक्षा उंचावण्याची प्रक्रिया यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहे. यामुळे हा उपग्रह त्याच्या निर्धारित भूस्थिर-सदृश कक्षेत स्थापित झाला आहे.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात इस्रोने ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून GSLV-F18 रॉकेटच्या माध्यमातून या उपग्रहाचे प्रक्षेपण केले होते.
यशस्वी प्रक्षेपणानंतर NVS-03 उपग्रहाला सुरुवातीला ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये स्थापित करण्यात आले. त्यानंतर त्याला अधिक उंच कक्षेत नेण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने अनेक कक्षा उंचावण्याच्या प्रक्रिया पार पाडण्यात आल्या.
आता इस्रोने तिसरी आणि अंतिम कक्षा उंचावण्याची प्रक्रिया यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहे. त्यामुळे उपग्रह ३५,८४२.६ × ३४,५९४.९ किलोमीटरच्या भूस्थिर-सदृश कक्षेत स्थापित झाला आहे.
उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण आणि कक्षेत स्थापना
भारताच्या स्वतंत्र नेव्हिगेशन नेटवर्कची संपूर्ण स्थाननिर्धारण क्षमता पुन्हा बहाल करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे.
हे ही वाचा:
अग्निवीरांचा सेवाकाळ चार वरून सहा वर्षे!
भूतानमध्ये १०८ बौद्ध स्तूपांची उभारणी; ७६वा स्तूप मोदींच्या नावे समर्पित
कॅन्व्हामध्ये २२ टक्के कर्मचाऱ्यांची कपात
अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकीतील ‘एम’ फॅक्टर
‘नाविक’ (NavIC) म्हणजे Navigation with Indian Constellation. ही भारताची स्वतःची उपग्रह-आधारित नेव्हिगेशन प्रणाली असून, ती अमेरिकेच्या ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम (GPS) प्रमाणे कार्य करते. ही प्रणाली भारताच्या संपूर्ण भूभागावर आणि देशाच्या सीमांपलीकडे सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंतच्या क्षेत्रात स्थाननिर्धारण तसेच अचूक वेळेची माहिती उपलब्ध करून देते.
या प्रणालीच्या सिग्नलचा वापर स्मार्टफोन, वाहने, जहाजे, रेल्वे आणि इतर उपकरणांमध्ये नेव्हिगेशन तसेच ट्रॅकिंगसाठी केला जाऊ शकतो.
मात्र, यापूर्वीच्या काही उपग्रहांमध्ये बसवण्यात आलेल्या अणुघड्याळांमध्ये (Atomic Clocks) समस्या निर्माण झाल्यामुळे नाविक उपग्रह समूहाची कार्यक्षमता कमी झाली होती.
यापूर्वीचा पर्यायी उपग्रह NVS-02 देखील प्रणोदन प्रणालीतील समस्येमुळे त्याच्या निर्धारित कक्षेत पोहोचू शकला नव्हता. त्यामुळे स्वतंत्रपणे पूर्ण स्थाननिर्धारण सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या चार कार्यरत उपग्रहांपेक्षा नाविककडे कमी उपग्रह शिल्लक राहिले होते.
या उपग्रहामध्ये स्वदेशी विकसित अणुघड्याळ बसवण्यात आले आहे. हे घड्याळ अचूक वेळ कायम राखण्यास मदत करते. याशिवाय, उपग्रहामध्ये अतिरिक्त घड्याळ प्रणाली देखील आहेत.
NVS-03 हा L1 फ्रिक्वेन्सी बँडला देखील समर्थन देतो. त्यामुळे सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या स्मार्टफोन चिप्स आणि नेव्हिगेशन रिसिव्हर्ससाठी नाविकचे सिग्नल अधिक सहज उपलब्ध होणार आहेत.
भारताची नाविक प्रणाली महत्त्वाची का आहे?
कार्यक्षम नाविक प्रणालीमुळे भारताला महत्त्वाच्या नेव्हिगेशन आणि वेळेच्या सेवांवर अधिक नियंत्रण मिळते. त्यामुळे भारताला पूर्णपणे परदेशी उपग्रह नेटवर्कवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते.
