भारतीय तेल शुद्धीकरण कंपन्यांनी (refiners) अमेरिकेच्या तात्पुरत्या निर्बंध सवलतीचा फायदा घेत इराणकडून कच्चे तेल खरेदी करताना त्याचे पैसे चिनी चलन ‘युआन’मध्ये दिल्याची महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. ही घडामोड भारताच्या ऊर्जा धोरणात आणि जागतिक व्यापार पद्धतीत मोठा बदल दर्शवणारी मानली जात आहे.
अमेरिकेने इराणवरील निर्बंधांमध्ये एका महिन्याची मर्यादित सूट दिली होती. या काळात भारतातील काही मोठ्या कंपन्यांनी—जसे की इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन (IOC) आणि रिलायन्स इंडस्ट्रीज—इराणमधून तेल खरेदी केले. विशेष म्हणजे, या व्यवहारांसाठी पारंपरिक अमेरिकन डॉलरऐवजी चिनी युआनचा वापर करण्यात आला.
हे ही वाचा:
अक्षय तृतीयेपूर्वी सोने-चांदी स्वस्त; खरेदीसाठी चांगली संधी
महिला आरक्षण विधेयक संसदेत नामंजूर
भारत-चीन संबंधांना नवी दिशा; SCO मंचावरून संवादाला गती
वर्ल्ड स्क्वॅशचे माजी प्रमुख नारायण रामचंद्रन यांचे निधन
IOC ने सुमारे २० लाख बॅरल कच्चे तेल खरेदी केले असून, त्याची किंमत अंदाजे २०० दशलक्ष डॉलर (सुमारे ₹१,६०० कोटी) इतकी आहे. ही खरेदी मागील सात वर्षांनंतर प्रथमच करण्यात आली आहे. २०१९ नंतर अमेरिकेच्या कठोर निर्बंधांमुळे भारताने इराणकडून तेल आयात थांबवली होती.
या व्यवहारांमध्ये ICICI बँकेच्या शांघाय शाखेची महत्त्वाची भूमिका राहिली. युआनमधील पेमेंट या शाखेमार्फत करण्यात आले. विशेष म्हणजे, IOC ने तेलवाहू जहाज भारतीय पाण्यात प्रवेश करताच सुमारे ९५ टक्के पेमेंट केले, जे पारंपरिक पद्धतीपेक्षा वेगळे मानले जाते.
भारताने यापूर्वी रशियाकडून तेल खरेदी करतानाही युआनचा वापर केला होता. त्यामुळे डॉलरवर अवलंबित्व कमी करण्याचा भारताचा प्रयत्न दिसून येतो. जागतिक स्तरावरही डॉलरऐवजी इतर चलनांचा वापर वाढत असल्याचे हे उदाहरण मानले जाते.
तथापि, ही सवलत १९ एप्रिल २०२६ रोजी संपणार असल्याने भविष्यात इराणकडून तेल आयात सुरू राहील का, याबाबत अनिश्चितता आहे. अमेरिकेने ही सवलत वाढवण्याची शक्यता नाकारली आहे, त्यामुळे भारताला पुन्हा पर्यायी स्रोत शोधावे लागू शकतात.
दरम्यान, पश्चिम आशियातील तणाव आणि तेल पुरवठ्यावर परिणाम झाल्यामुळे भारत आपल्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी विविध देशांकडून तेल खरेदी करण्याचा प्रयत्न करत आहे. इराणकडून केलेली ही खरेदी आणि युआनमधील व्यवहार हे त्याच धोरणाचा एक भाग मानले जात आहेत.
एकूणच, या घटनेमुळे जागतिक ऊर्जा व्यापारात बदलाचे संकेत मिळत आहेत. डॉलरऐवजी युआनसारख्या पर्यायी चलनांचा वापर वाढल्यास भविष्यात आंतरराष्ट्रीय आर्थिक समीकरणांवरही त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो.
