गुरेझ : सीमेजवळ, सुंदर पर्यटनस्थळ

नियंत्रण रेषेवरील एका खोऱ्याने भारतातील पर्यटन क्षेत्रातील सर्वात उल्लेखनीय खोरे म्हणून नाव प्राप्त केले आहे. सीमेवरील सर्व धोके गेल्या काही काळात दूर करून पर्यटनस्थळ म्हणून गुरेझचा विकास झाला. पुढील दशकात हे खोरे कोणत्या दिशेने वाटचाल करेल, यावरून भारत आपल्या सीमावर्ती भागांकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो, हे स्पष्ट होईल.

मीर अल्ताफ

रझदान खिंडीवरून खाली उतरताना गुरेझच्या प्रवासाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलते. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ११,७०० फूट उंचीवरून जमीन खाली उतरत जाते आणि समोर संपूर्ण खोरे खुले होते. किशनगंगा नदी कुरणांमधून वळणे घेत वाहते, लाकडी घरे समूहाने उभी दिसतात आणि हब्बा खातून शिखर दावर गावावर पहारा देत असल्याप्रमाणे भासते. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत बहुतेक भारतीयांना गुरेझ हे नाव केवळ संरक्षणविषयक बातम्यांमधूनच माहीत होते. मात्र, आज गुरेझचा उल्लेख सोशल मीडियावरील पर्यटन व्हिडिओंमध्ये आणि कोलकाता, पुणे व चेन्नई येथील कुटुंबांच्या पर्यटन नियोजनात दिसू लागला आहे.

तीन वर्षांपूर्वी जागतिक पर्यटन दिनानिमित्त दावर गावाला केंद्रीय पर्यटन मंत्रालयाच्या ‘सर्वोत्कृष्ट पर्यटन गावे’ स्पर्धेत सुवर्ण पुरस्कार मिळाला. नियंत्रण रेषेपासून काही किलोमीटर अंतरावर असलेले, अनेक महिने बर्फाच्छादित राहणारे आणि २०२१ पर्यंत तोफगोळ्यांच्या माऱ्याच्या टप्प्यात असलेले हे गाव ग्रामीण पर्यटनाचे राष्ट्रीय मॉडेल बनले.
अनेक दशकांपासून भारताच्या सीमावर्ती भागांकडे देशाच्या कडेला असलेले प्रदेश म्हणून पाहिले गेले. या भागांचे प्रशासन प्रामुख्याने संरक्षण आणि आवश्यक पुरवठा सुनिश्चित करण्याच्या दृष्टिकोनातून केले जात होते. मात्र, आता धोरणात्मक दृष्टिकोन बदलला आहे. विकास आणि आर्थिक आत्मविश्वास हेच राष्ट्रीय सामर्थ्य वाढविण्याची साधने मानली जात आहेत. गुरेझ या बदलातून काय साध्य होऊ शकते, हे दाखवून देते. मात्र, प्रत्येक यशस्वी सीमावर्ती पर्यटनस्थळापुढे असणारा प्रश्न आता गुरेझसमोरही आहे : यापुढे काय?

गुरेझ खरोखरच दुर्गम नव्हते. त्याला दुर्गम बनवण्यात आले. शतकानुशतके या खोऱ्यातून काश्मीरला गिलगिट आणि मध्य आशियाशी जोडणारे मार्ग होते. येथील दार्द-शिना समुदायाचा उल्लेख कल्हणाच्या राजतरंगिणी या ग्रंथात आढळतो. या ग्रंथात इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकापूर्वी एका राजाने दार्द प्रदेशाजवळ बौद्ध विहार बांधल्याची नोंद आहे. कनिष्काच्या कारकिर्दीत झालेल्या चौथ्या बौद्ध संगीतीचा संबंध कंझलवानशी जोडणारी एक जुनी परंपराही आहे. दार्द समुदायाचे प्राचीन केंद्र असलेल्या दावरचा उल्लेख सर ऑरेल स्टीन यांनी केला असून, येथील टेहळणी बुरुजावरून संपूर्ण खोऱ्यावर लक्ष ठेवता येत असल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे. यांपैकी काही ऐतिहासिक संबंधांबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. मात्र, या सर्व गोष्टी एक महत्त्वाची बाब अधोरेखित करतात : हा प्रदेश एकेकाळी विविध भागांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा होता.
फाळणीमुळे हा व्यापारी मार्ग सीमावर्ती प्रदेशात बदलला. नियंत्रण रेषेमुळे गिलगिटकडे जाणारा जुना रस्ता तुटला आणि शिना भाषा बोलणारा समुदाय दोन भागांत विभागला गेला. ही भाषा आजही नियंत्रण रेषेच्या दोन्ही बाजूंना बोलली जाते. पुढील सात दशकांपर्यंत गुरेझची ओळख त्याच्या सामरिक स्थानामुळे, बर्फाच्छादित खिंडीतून जाणाऱ्या एकमेव रस्त्यामुळे आणि अत्यंत प्रतिकूल काळात होणाऱ्या तोफगोळ्यांच्या माऱ्यामुळे ठरली. २००७ मध्ये हे खोरे देशांतर्गत पर्यटकांसाठी खुले करण्यात आले; मात्र अनेक वर्षे येथे फारच कमी पर्यटक आले.

गुरेझमधील परिवर्तन हा सीमावर्ती भागांना देशाच्या मुख्य प्रवाहाशी जोडण्याच्या सातत्यपूर्ण राष्ट्रीय प्रयत्नांचा एक भाग आहे. २०१९ नंतर जम्मू-काश्मीरमध्ये या प्रयत्नांना अधिक गती मिळाली. सीमावर्ती क्षेत्र विकास कार्यक्रमांतर्गत (Border Area Development Programme) यापूर्वीपासूनच सीमावर्ती भागांतील रस्ते, शाळा आणि आरोग्य केंद्रांसाठी निधी दिला जात होता. मात्र, २०१९ नंतर या भागांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आणि त्यांना दिले जाणारे महत्त्व बदलले. ‘व्हायब्रंट व्हिलेजेस प्रोग्राम’ने एका नव्या विचारसरणीला मूर्त स्वरूप दिले. सीमावर्ती भागातील समृद्ध आणि आत्मविश्वासपूर्ण नागरी लोकसंख्या हाच सीमासुरक्षेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे, ही त्यामागील भूमिका होती. वरिष्ठ पातळीवरील दौरे आणि विशेष आढाव्यांमुळे जमिनीवरील या प्रयत्नांना सातत्य मिळाले.

ऑगस्ट २०२५ मध्ये या प्रयत्नांचा महत्त्वाचा टप्पा गाठला गेला. ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ या उपक्रमांतर्गत गुरेझमध्ये पहिल्यांदाच राष्ट्रीय आदिवासी महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले. आदिवासी व्यवहार विभागाने लष्कर आणि जिल्हा प्रशासनाच्या सहकार्याने हा महोत्सव आयोजित केला होता. नायब राज्यपालांनी महोत्सवाचे उद्घाटन केले, तर मुख्यमंत्री समारोप समारंभाला उपस्थित होते. यावेळी त्यांनी किशनगंगा नदीवरील व्यावसायिक राफ्टिंग सेवेला हिरवा झेंडा दाखवला. त्याचबरोबर दार्द-शिना वारशाचे जतन करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेले सामुदायिक रेडिओ केंद्र ‘शिना गिलगिट ८८.८ एफएम’ याचेही प्रसारण सुरू झाले.

हे ही वाचा:

शासकीय कर्मचाऱ्यांची मज्जाच मज्जा!

फटाक्यांचे अनधिकृत स्टॉल,दादरच्या सुरक्षेशी खेळ!

मर्सिडीज-बेंझची पुण्यात २०० कोटींची गुंतवणूक

‘जलसा’ बॉम्बने उडवण्याची पुन्हा धमकी

एकाच वेळी चार महत्त्वाच्या बाबींमध्ये बदल घडून आला. पहिला बदल सुरक्षेच्या क्षेत्रात झाला. फेब्रुवारी २०२१ मध्ये झालेल्या शस्त्रसंधीमुळे नियमित तोफगोळ्यांचा मारा थांबला. त्यानंतर लष्कर आणि इतर सुरक्षा यंत्रणांनी एकत्रितपणे पर्यटनासाठी सुरक्षित आणि अनुकूल वातावरण निर्माण केले. दुसरा बदल रस्त्यांच्या सुविधांमध्ये झाला. एखाद्या पर्यटनस्थळाची प्रसिद्धी करण्यापूर्वी तेथे पोहोचणे सुलभ करणे आवश्यक असते. गुरेझच्या बाबतीत ही जबाबदारी प्रामुख्याने सीमा रस्ते संघटनेने (BRO) पार पाडली. २०१९ मध्ये बांदीपोरा-गुरेझ रस्ता अत्यंत खडतर होता आणि तुलैलपर्यंतचा रस्ता तर त्याहूनही खराब होता. आज चकवली या नियंत्रण रेषेजवळील शेवटच्या गावापर्यंत डांबरी रस्ता तयार झाला आहे. सीमा रस्ते संघटना त्यापुढे काओबल गलीच्या दिशेने रस्ता बांधण्याचे काम पूर्ण करत आहे. त्यानंतर वीजजाळे, मोबाईल टॉवर्स आणि इंटरनेट सुविधांचाही विस्तार झाला. याचा पर्यटनापलीकडेही फायदा झाला आहे. यावर्षी गुरेझमधील चार विद्यार्थ्यांनी NEET परीक्षा उत्तीर्ण केली. विश्वसनीय इंटरनेट सुविधेमुळे ऑनलाइन मार्गदर्शन मिळणे शक्य झाल्याने त्यांना याचा फायदा झाला.

तिसरा बदल म्हणजे गुरेझला मिळालेली प्रसिद्धी. #GoGurez सारख्या सोशल मीडिया मोहिमा, पर्यटन क्षेत्रातील डिजिटल कंटेंट निर्माते आणि लोकांकडून लोकांपर्यंत पोहोचलेली माहिती यामुळे हे खोरे लाखो लोकांच्या मोबाईलपर्यंत पोहोचले. व्यावसायिक पर्यटनस्थळ बनण्यापूर्वी गुरेझला डिजिटल माध्यमांवर ओळख मिळणे आवश्यक होते.
चौथा बदल प्रशासकीय दृष्टिकोनात झाला. २०२० पासून विचार करण्याची दिशा बदलली. ‘या संवेदनशील भागाचे व्यवस्थापन कसे करायचे?’ या प्रश्नाऐवजी ‘सामरिक आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांशी तडजोड न करता हा प्रदेश पर्यटकांसाठी कसा खुला करता येईल?’ हा प्रश्न विचारला जाऊ लागला. सुरुवातीची ही चार वर्षे निर्णायक ठरली. याच काळात डॉ. ओवैस अहमद यांनी बांदीपोरा जिल्हाधिकारी म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या कार्यकाळात जिल्हा प्रशासन, पर्यटन विभाग आणि लष्कर यांनी एकत्रितपणे काम करण्यास सुरुवात केली. कॅम्पिंगसाठी जागा उपलब्ध करून देण्यात आल्या, स्थानिक तरुणांना आदरातिथ्य आणि पर्यटक मार्गदर्शनाचे प्रशिक्षण देण्यात आले आणि होमस्टे सुरू करण्यास प्रोत्साहन देण्यात आले. लोकप्रतिनिधी, हॉटेल व्यावसायिक आणि स्थानिक कुटुंबे यांनाही या प्रक्रियेत भागीदार बनवण्यात आले. त्यानंतर या प्रयत्नांना मान्यताही मिळाली. २०२२ मध्ये ‘आउटलुक ट्रॅव्हलर’चा सर्वोत्कृष्ट ऑफबीट पर्यटनस्थळ पुरस्कार मिळाला आणि त्यानंतरच्या वर्षी दावरला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.

गुरेझच्या विकासाची कोणतीही कहाणी भारतीय लष्कराच्या योगदानाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. वैद्यकीय शिबिरे, शाळा आणि हिवाळ्यातील स्थलांतर मोहिमांच्या माध्यमातून लष्कराने येथील नागरिकांचा विश्वास संपादन केला आहे. आता तेथील संस्कृती आणि पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्यासाठीही लष्कराने कल्पक उपक्रम हाती घेतले आहेत.
दावर येथील ‘लॉग हट कॅफे’ ही २०२१ मध्ये सुरू झालेली छोटी संकल्पना मोठा बदल घडवणारी ठरली. या कॅफेमुळे पर्यटकांचे स्वागत करण्याची व्यवस्था निर्माण झाली, स्थानिक तरुणांना आदरातिथ्य क्षेत्रातील प्रशिक्षण मिळाले आणि अशा प्रकारचा व्यवसाय या भागातही यशस्वी होऊ शकतो, हे सिद्ध झाले. त्यानंतर स्थानिक उद्योजकांनीही अशा व्यवसायांना सुरुवात केली. तुलैल कॅफेने या संकल्पनेचा विस्तार केला, तर बलवान कॅफेने ती वरच्या खोऱ्यापर्यंत पोहोचवली.
लष्कराची सर्वात महत्त्वपूर्ण देणगी म्हणजे ‘शिनोन मीरास’ हे शिना सांस्कृतिक केंद्र. दार्द समुदायाला समर्पित असलेले हे भारतातील पहिले संग्रहालय आहे. या केंद्राने स्थानिक समुदायाला त्यांचा सांस्कृतिक वारसा हा राष्ट्रीय ठेवा असल्याची जाणीव करून दिली. तसेच गुरेझ म्हणजे केवळ एक सुंदर निसर्गरम्य प्रदेश नसून ती एक समृद्ध संस्कृती आणि सभ्यतेची भूमी आहे, हे पर्यटकांना दाखवून दिले.

या महिन्यात खोऱ्याच्या इतिहासावर आधारित ध्वनी आणि लेझर शो तसेच स्थानिक खाद्यपदार्थ उपलब्ध करून देणारे ‘गुरेझ किचन’ सुरू करण्यात आले. त्यामुळे पर्यटकांना येथे आणखी एक संध्याकाळ घालवण्याचे कारण मिळाले आहे.
नियंत्रण रेषेपासून अगदी जवळ असलेल्या बगतोर येथे लष्कराने पोलो खेळाला पुन्हा चालना दिली आहे, तरुण महिलांसाठी क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन केले आहे आणि स्थानिक विद्यार्थ्यांसाठी संगणक व वाय-फाय सुविधांसह आधुनिक ग्रंथालय उभारण्यास मदत केली आहे. तोफगोळ्यांच्या माऱ्याच्या काळात अशक्य वाटणारे आत्मविश्वासपूर्ण वातावरण आज येथे दिसत आहे.

२०१९-२० मध्ये गुरेझमध्ये सुमारे ५,००० पर्यटक आले होते आणि येथे जेमतेम दोन हॉटेल्स होती. अधिकृत आकडेवारीनुसार २०२२ मध्ये ४०,१०५, २०२३ मध्ये ४८,७९७, २०२४ मध्ये १,११,६१३ आणि २०२५ मध्ये ५४,६७५ पर्यटकांनी गुरेझला भेट दिली. यावर्षी सप्टेंबरपर्यंत सुमारे दोन लाख पर्यटक येथे आले होते. म्हणजेच सात वर्षांत पर्यटकांच्या संख्येत जवळपास चाळीसपट वाढ झाली आहे. आज येथे सुमारे ५० हॉटेल्स आणि होमस्टे कार्यरत आहेत. बदवान आणि वानपोरा येथील कुरणांमध्ये जवळपास १०० स्थानिक कुटुंबांनी मिळून सुमारे ५०० तंबू उभारले आहेत. या तंबूंमध्ये एका रात्रीत सुमारे ३,००० पर्यटकांची राहण्याची व्यवस्था होऊ शकते.

आर्थिक परिवर्तन याहूनही मोठे आहे. सावध अंदाजानुसार २०१९-२० मध्ये पर्यटनातून गुरेझमध्ये एक कोटी रुपयांपेक्षाही कमी उत्पन्न आले होते. यावर्षी पर्यटकांनी गुरेझमध्ये थेट अंदाजे ५५ ते ६० कोटी रुपये खर्च केले. हा पैसा स्थानिक अर्थव्यवस्थेत पुन्हा फिरल्यानंतर त्याचे एकूण आर्थिक मूल्य जवळपास १०० कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचते. सुमारे ४०,००० लोकसंख्या असलेल्या या खोऱ्यासाठी हे घरगुती अर्थव्यवस्थेतील मोठे परिवर्तन आहे.
या जुलैमध्ये महिला बचत गटांनी दावर येथील नव्या ‘गुरेझी बाजार’मध्ये स्थानिक उत्पादने विकण्यास सुरुवात केली. एकेकाळी आंतर-हिमालयीन व्यापारी मार्गावरील बाजारपेठ असलेले गुरेझ आता डोंगराळ भागातील उत्पादकांना भारतीय ग्राहकांशी जोडणारी बाजारपेठ बनत आहे.

पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे काही समस्या देखील समोर आल्या आहेत. कचरा, सांडपाणी ओढ्यांमध्ये मिसळणे, अनियंत्रित बांधकाम आणि किशनगंगा नदीवरील वाढता ताण या त्यांपैकी प्रमुख समस्या आहेत.
सरकारने यावर उपाययोजना सुरू केल्या आहेत. कंपोस्ट आणि शोषण खड्डे तयार करणे, कचऱ्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी शेड उभारणे, घराघरांतून कचरा गोळा करणे आणि प्लास्टिक कचऱ्यावर प्रक्रिया करणारे केंद्र उभारणे अशा उपायांचा त्यात समावेश आहे. गुरेझमध्ये पॉलिथिन आणण्यास तसेच नदीत कोणत्याही प्रकारचा कचरा टाकण्यास बंदी घालण्यात आली आहे. या उपाययोजना योग्य बदलाचे संकेत देतात. म्हणजेच केवळ पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्यापासून पर्यटनाचे योग्य व्यवस्थापन करण्याकडे आता वाटचाल सुरू झाली आहे.

गेल्या पाच वर्षांत गुरेझला पर्यटकांसाठी खुले करण्यावर भर होता. पुढील दहा वर्षांत या प्रदेशाला योग्य दिशा देण्यावर लक्ष केंद्रित करावे लागेल. २०३६ पर्यंत गुरेझ हे भारतातील आदर्श सीमावर्ती पर्यटनस्थळ बनले पाहिजे. वर्षभर पर्यटन सुरू राहणारे, उच्च आर्थिक मूल्य निर्माण करणारे आणि पर्यावरणावर कमीत कमी परिणाम करणारे, स्थानिक लोकांच्या मालकीचे आणि दार्द-शिना संस्कृतीशी घट्ट जोडलेले पर्यटनस्थळ म्हणून त्याचा विकास झाला पाहिजे. तसेच या विकासाचे नियोजन येथील जमीन आणि नदी यांच्या पर्यावरणीय मर्यादा लक्षात घेऊन केले पाहिजे. दावर हे प्रवेशद्वार आणि सांस्कृतिक राजधानी म्हणून विकसित करता येईल. बगतोर आणि कंझलवान येथे सांस्कृतिक वारसा, सीमावर्ती पर्यटन आणि कृषी पर्यटनाला चालना देता येईल. मात्र, या संपूर्ण विकास योजनेचे प्रमुख केंद्र तुलैल असले पाहिजे. बदुगाम, शेखपोरा, अंगाईकोट आणि चकवली या गावांमधून पसरलेला तुलैल हा गुरेझच्या जुन्या स्वरूपाचे दर्शन घडवणारा प्रदेश आहे. येथे विस्तीर्ण कुरणे, पारंपरिक गावे आणि आकर्षक उंच पर्वतीय प्रदेश आहेत.

काओबल गली-द्रास मार्गामुळे गुरेझ आणि द्रास येथील शिना भाषिक समुदाय पुन्हा एकमेकांशी जोडले जातील. पर्वतरांगांमुळे हे समुदाय दीर्घकाळ एकमेकांपासून विभक्त झाले आहेत. तसेच देशातील दोन सीमावर्ती क्षेत्रांना जोडणारा महत्त्वाचा आडवा संपर्क मार्ग तयार होईल. त्यामुळे नागरी जीवन आणि संरक्षण सज्जता या दोन्हींना बळ मिळेल.
सध्या सक्रियपणे विचाराधीन असलेला रझदान बोगदा गुरेझला वर्षभर सुरू राहणारे पर्यटनस्थळ बनवू शकतो. त्यामुळे हिवाळ्यातील पर्यटन आणि आवश्यक सुविधांचे नियोजन आतापासूनच सुरू करणे गरजेचे आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने शिना भाषा बोलणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या मौखिक इतिहासाचे आणि लोकगीतांचे दस्तऐवजीकरण करता येईल. लिखित साहित्य कमी उपलब्ध असलेल्या या भाषेसाठी डिजिटल शब्दकोश तयार करता येतील. तसेच ऐतिहासिक वस्तू आणि पारंपरिक लाकडी घरांचे त्रिमितीय (3D) डिजिटल संग्रह तयार करता येतील. मात्र, या सर्व सांस्कृतिक माहितीवरील मालकी आणि नियंत्रण स्थानिक समुदायाकडेच असले पाहिजे.

रझदान खिंडीवरील रस्ता म्हणजे एका अर्थाने गुरेझची संपूर्ण कहाणी आहे. एकेकाळी या रस्त्यावरून व्यापारी गिलगिटच्या दिशेने जात असत. त्यानंतर तो सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा पुरवठा मार्ग बनला, जो दरवर्षी अनेक महिने बंद राहत असे. आज हाच रस्ता तुलैलच्या अंतर्गत भागापर्यंत पोहोचणारा पर्यटन मार्ग बनला आहे. भविष्यात तो सर्व ऋतूंमध्ये खुला राहणारा जीवनवाहिनी मार्ग बनू शकतो आणि काओबल गलीमार्गे द्रासला जोडणारा सामरिक रस्ताही ठरू शकतो.
भारताच्या सीमावर्ती भागांसाठी गुरेझची कहाणी एक महत्त्वाचा धडा देते. सुरक्षा व्यवस्था, रस्ते, प्रशासन, लष्कर आणि स्थानिक समुदाय यांच्या एकत्रित प्रयत्नांतूनच विकास अधिक प्रभावीपणे साधता येतो. या विकासाचे मूल्यमापन केवळ पर्यटकांच्या संख्येवर न करता स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर झालेल्या एकूण सकारात्मक परिणामांच्या आधारे केले पाहिजे.