जगभरात युद्ध, संघर्ष आणि मानवी हक्कांच्या उल्लंघनाच्या घटना वाढत असताना आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि न्यायव्यवस्था मजबूत करण्यासाठी योगदान देणाऱ्या दक्षिण आफ्रिकेतील ज्येष्ठ न्यायाधीश नवनिथेम ‘नावी’ पिल्लई यांना २०२६ चा नोबेल शांतता पुरस्कार जाहीर झाला आहे. शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी केवळ चर्चा आणि करार पुरेसे नसून, युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्धचे गुन्हे आणि नरसंहारासारख्या गंभीर अपराधांसाठी जबाबदार असणाऱ्यांना कायद्याच्या चौकटीत आणणेही आवश्यक आहे, हा विचार त्यांच्या कार्यातून पुढे आला आहे. नॉर्वेतील ओस्लो येथे ९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नोबेल समितीने त्यांच्या नावाची घोषणा केली. आंतरराष्ट्रीय कायद्याला बळकटी देणे आणि संघर्षग्रस्तांना न्याय मिळवून देण्याच्या प्रयत्नांची दखल या पुरस्काराच्या माध्यमातून घेण्यात आली आहे.
नावी पिल्लई यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४१ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतील डरबन येथे भारतीय वंशाच्या तमिळ कुटुंबात झाला. दक्षिण आफ्रिकेत त्या काळात वर्णभेदाची व्यवस्था अस्तित्वात होती. या व्यवस्थेमुळे कृष्णवर्णीय नागरिकांना शिक्षण, रोजगार, निवास आणि इतर मूलभूत अधिकारांमध्ये भेदभावाचा सामना करावा लागत होता. अशा प्रतिकूल सामाजिक परिस्थितीत पिल्लई यांनी कायद्याचे शिक्षण घेतले आणि वकिलीच्या माध्यमातून वर्णभेदाविरोधातील संघर्षात सहभाग घेतला. त्यांनी अन्यायग्रस्त नागरिकांच्या हक्कांसाठी कायदेशीर लढा दिला. पुढे दक्षिण आफ्रिकेच्या न्यायव्यवस्थेत महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळत त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपल्या कार्याचा ठसा उमटवला.
हे ही वाचा:
इंडिगो, एअर इंडिया, अकासा एअरचा प्रवाशांना मोठा झटका
नेपाळमधील महाप्रलयात १६,०५५ कोटींचे नुकसान
रणजी ट्रॉफीत जडेजाची एन्ट्री; सौराष्ट्रच्या संघात समावेश
बृजभूषण सिंह प्रकरण पुन्हा न्यायालयात!
त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उच्चायुक्तपदाची जबाबदारी. २००८ ते २०१४ या काळात त्यांनी हे पद भूषवले. या काळात जगभरातील मानवी हक्कांचे संरक्षण, महिलांवरील अत्याचारांना आळा घालणे, अल्पसंख्याकांचे अधिकार आणि संघर्षग्रस्त नागरिकांना न्याय मिळवून देणे या विषयांवर त्यांनी काम केले. रवांडामधील नरसंहाराशी संबंधित आंतरराष्ट्रीय न्यायाधिकरणात न्यायाधीश म्हणून काम करतानाही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. युद्धाच्या काळात महिलांवर होणारे लैंगिक अत्याचार आणि नरसंहार यांसारख्या गुन्ह्यांकडे आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या दृष्टीने पाहण्याच्या प्रक्रियेत त्यांच्या कामाचे योगदान राहिले आहे.
आंतरराष्ट्रीय न्यायव्यवस्थेतील त्यांचे योगदान केवळ एका देशापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय आणि इतर जागतिक न्यायसंस्थांमध्ये काम करताना त्यांनी गंभीर मानवी हक्क उल्लंघनांच्या प्रकरणांमध्ये जबाबदारी निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेला महत्त्व दिले. अलीकडच्या काळात पॅलेस्टिनी प्रदेशातील परिस्थितीचा अभ्यास करणाऱ्या संयुक्त राष्ट्रांच्या चौकशी आयोगाच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली. गाझामधील परिस्थिती आणि इस्रायलच्या लष्करी कारवाईसंदर्भातील आयोगाच्या निष्कर्षांमुळे त्यांचे कार्य आंतरराष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले. या निष्कर्षांवर काही राजकीय नेत्यांनी टीका केली असली, तरी पिल्लई यांनी आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि मानवी हक्कांच्या तत्त्वांनुसार काम करण्याच्या भूमिकेचे समर्थन केले आहे.
यंदाचा नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाल्यामुळे नावी पिल्लई यांच्या प्रदीर्घ कायदेशीर आणि मानवाधिकारविषयक कार्याला जागतिक स्तरावर मान्यता मिळाली आहे. युद्ध आणि संघर्षांच्या काळात सामर्थ्यशाली देश तसेच राजकीय नेतृत्वालाही आंतरराष्ट्रीय कायद्यापुढे उत्तरदायी ठरवता आले पाहिजे, हा त्यांच्या कार्याचा प्रमुख संदेश आहे. शांतता म्हणजे केवळ युद्ध थांबणे नव्हे, तर अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळणे, मानवी प्रतिष्ठेचे संरक्षण होणे आणि गुन्हेगारांना जबाबदार धरणे, हीदेखील शांततेची महत्त्वाची अंग आहेत. त्यामुळे नावी पिल्लई यांचा हा सन्मान आंतरराष्ट्रीय न्यायव्यवस्था, मानवी हक्क आणि जागतिक शांततेसाठी काम करणाऱ्या व्यक्तींच्या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित करणारा ठरला आहे.
