२०२६ सालचा रसायनशास्त्रातील प्रतिष्ठेचा नोबेल पुरस्कार फ्रान्सचे रसायनशास्त्रज्ञ हेन्री बी. कगन आणि जपानचे शास्त्रज्ञ केन्सो सोई यांना संयुक्तपणे जाहीर करण्यात आला आहे. रासायनिक अभिक्रियांमध्ये रेणूंच्या विशिष्ट संरचनेची निर्मिती कशी नियंत्रित करता येते, याबाबत केलेल्या महत्त्वपूर्ण संशोधनासाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे असममित सेंद्रिय संश्लेषण आणि ऑटोकॅटालिसिस या क्षेत्रातील अनेक महत्त्वाचे प्रश्न अधिक स्पष्ट झाले असून, आधुनिक रसायनशास्त्रासह औषधनिर्मितीच्या क्षेत्रालाही त्याचा मोठा फायदा झाला आहे.
रेणूंच्या जगात एकाच रासायनिक सूत्राचे दोन रेणू एकमेकांच्या आरशातील प्रतिमेसारखे असू शकतात. ते दिसायला जवळपास सारखे असले तरी त्यांच्या गुणधर्मांमध्ये मोठा फरक असतो. मानवी डाव्या आणि उजव्या हाताचे उदाहरण यासाठी दिले जाते. औषधनिर्मितीत हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा असतो, कारण एखाद्या औषधातील एका प्रकारच्या रेणूमुळे अपेक्षित उपचारात्मक परिणाम मिळू शकतो, तर त्याच रेणूच्या दुसऱ्या संरचनेचा परिणाम वेगळा असू शकतो. त्यामुळे रासायनिक अभिक्रियेत योग्य संरचनेचा रेणू अधिक प्रमाणात तयार करणे हे शास्त्रज्ञांसमोरचे मोठे आव्हान होते.
हे ही वाचा:
भारत, इस्रायलसमोर इस्लामी दहशतवादी हल्ल्यांच्या लाटेची भीती
दिल्लीच्या सीमापुरीत चार मजली इमारत कोसळली
‘तेजस’साठी अमेरिकेतून चार इंजिन भारतात दाखल
हेन्री कगन यांनी या समस्येवर महत्त्वपूर्ण काम करत विशिष्ट प्रकारच्या रेणूंची निर्मिती नियंत्रित करण्यासाठी प्रभावी रासायनिक पद्धती विकसित केल्या. त्यांच्या संशोधनामुळे असममित सेंद्रिय संश्लेषणाच्या क्षेत्राला नवी दिशा मिळाली. त्यानंतर केन्सो सोई यांनी ऑटोकॅटालिसिसच्या माध्यमातून या प्रक्रियेला आणखी पुढे नेले. एखाद्या अभिक्रियेत तयार होणारे उत्पादनच पुढील अभिक्रियेला चालना देत राहते, या तत्त्वाचा वापर करून त्यांनी विशिष्ट संरचनेच्या रेणूंचे प्रमाण वाढवण्याची प्रक्रिया स्पष्ट केली. त्यांच्या या कामाला पुढे ‘सोई रिअॅक्शन’ म्हणून ओळख मिळाली.
या संशोधनाचा थेट परिणाम औषधनिर्मिती आणि रासायनिक उद्योगावर होतो. अधिक अचूक पद्धतीने विशिष्ट रेणू तयार करता आल्याने औषधे, सुगंधी पदार्थ आणि विविध रासायनिक उत्पादनांच्या निर्मितीत त्याचा उपयोग होऊ शकतो. त्यामुळे कगन आणि सोई यांचे संशोधन हे केवळ प्रयोगशाळेतील एक महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक यश नसून, भविष्यातील औषधनिर्मिती आणि रासायनिक तंत्रज्ञानासाठीही महत्त्वाचा पाया ठरणार आहे. त्यांच्या या दीर्घकाळाच्या संशोधनाची दखल घेत नोबेल समितीने दोन्ही शास्त्रज्ञांचा सर्वोच्च वैज्ञानिक सन्मानाने गौरव केला आहे.
