दिल्लीतील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेच्या (एम्स) डॉक्टरांनी वैद्यकीय क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण यश मिळवले आहे. गर्भधारणेच्या २५ व्या आठवड्यात असलेल्या बाळाच्या मणक्यातील गंभीर दोषावर डॉक्टरांनी यशस्वीपणे गर्भावस्थेतच खुली शस्त्रक्रिया केली. जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत ही गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया पूर्णपणे मोफत करण्यात आली.
भारतामध्ये प्रथमच अशा प्रकारची शस्त्रक्रिया करण्यात आली आहे. १२ नोव्हेंबर रोजी दिल्लीतील एम्सच्या न्यूरोसायन्स सेंटरमधील डॉक्टरांच्या पथकाने तब्बल सहा तास ही शस्त्रक्रिया केली. गर्भातील बाळाला असलेल्या लुंबोसॅक्रल मायलोमेनिंगोसील या स्पायना बिफिडाच्या गंभीर आणि खुल्या स्वरूपाच्या दोषावर उपचार करण्यात आले.
मायलोमेनिंगोसील (एमएमसी) हा स्पायना बिफिडाचा सर्वात गंभीर प्रकार आहे. स्पायना बिफिडा हा जन्मजात दोष असून, गर्भधारणेच्या पहिल्या महिन्यात मेंदू आणि पाठीचा कणा विकसित करणारी न्यूरल ट्यूब पूर्णपणे बंद न झाल्यामुळे हा दोष निर्माण होतो. या स्थितीत पाठीच्या कण्यामध्ये उघडी जागा राहते. त्यामुळे पाठीच्या कण्याचे संरक्षण करणारे आवरण आणि मज्जारज्जूचे काही भाग बाहेर येतात. त्यामुळे गर्भावस्थेदरम्यान या मज्जातंतूंच्या ऊतींना नुकसान होण्याचा धोका असतो.
दोषाचे स्थान आणि तीव्रता यानुसार जन्मानंतर बाळाच्या पायांमध्ये गंभीर अशक्तपणा किंवा पक्षाघात होऊ शकतो. चालण्यात अडचणी निर्माण होऊ शकतात. तसेच मूत्राशय आणि आतड्यांवरील नियंत्रणही सुटू शकते. काही प्रकरणांमध्ये अशा मुलांना हायड्रोसेफलस हा आजार होऊ शकतो. या स्थितीत मेंदूमध्ये अतिरिक्त द्रव साचतो. त्यावर उपचार करण्यासाठी डॉक्टरांना शस्त्रक्रिया करून शंट नावाची नळी बसवावी लागू शकते.
हे ही वाचा:
घरबसल्या नोकरीच्या आमिषाने तरुणीला ९०.८ लाखांचा गंडा
रोहित शर्माच्या खात्यात न्यूझीलंडविरुद्ध वनडे मालिकेत फक्त ३० धावा
एआय पुरवठा साखळीच्या सुरक्षेसाठी ‘सॅन फ्रान्सिस्को डिक्लरेशन’वर भारताची स्वाक्षरी
डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात होणार संसदेचे हिवाळी अधिवेशन?
सामान्यतः बाळाच्या जन्मानंतर पाठीच्या कण्यातील हा दोष शस्त्रक्रियेद्वारे दुरुस्त केला जातो. मात्र, गर्भावस्थेतच शस्त्रक्रिया करण्यामागील मुख्य कारण म्हणजे गर्भजलाच्या सततच्या संपर्कामुळे आणि यांत्रिक घर्षणामुळे उघड्या मज्जारज्जूला आणखी नुकसान होण्याची शक्यता असते.
डॉक्टरांच्या मते, जन्मापूर्वीच पाठीच्या कण्यातील दोष बंद केल्यास मज्जातंतूंच्या ऊतींचे पुढील नुकसान रोखण्यास अधिक चांगली मदत होऊ शकते. गर्भातील बाळाच्या मायलोमेनिंगोसील दोषावर खुली शस्त्रक्रिया सामान्यतः गर्भधारणेच्या २३ व्या आठवड्यापासून २५ आठवडे आणि ६ दिवसांपर्यंतच्या कालावधीत केली जाते.
पुढील एका अभ्यासात असे दिसून आले की, गर्भावस्थेत शस्त्रक्रिया झालेल्या मुलांपैकी २९ टक्के मुले कोणत्याही ब्रेस किंवा इतर सहाय्यक उपकरणांशिवाय स्वतंत्रपणे चालू शकली. याउलट, जन्मानंतर शस्त्रक्रिया झालेल्या मुलांमध्ये स्वतंत्रपणे चालू शकणाऱ्यांचे प्रमाण केवळ ११ टक्के होते.
१२ नोव्हेंबर रोजी दिल्लीतील एम्समध्ये झालेल्या या सहा तासांच्या शस्त्रक्रियेत ३० हून अधिक डॉक्टर, परिचारिका आणि आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्यांचा सहभाग होता. या पथकामध्ये एम्स दिल्लीतील न्यूरोसर्जरी विभागाचे प्राध्यापक आणि न्यूरोसर्जन डॉ. दीपक गुप्ता, तसेच मातृ-गर्भ वैद्यकशास्त्र आणि प्रसूतीतज्ज्ञ डॉ. नीना मल्होत्रा आणि डॉ. के. अपर्णा शर्मा यांचा समावेश होता.
या यशस्वी शस्त्रक्रियेचे महत्त्व स्पष्ट करताना डॉ. दीपक गुप्ता यांनी द इंडियन एक्स्प्रेसशी बोलताना सांगितले, “हे यश विज्ञान, सांघिक कार्य, नैतिकता आणि सार्वजनिक क्षेत्राच्या बांधिलकीच्या माध्यमातून जागतिक स्तरावर प्रस्थापित झालेली अत्यंत गुंतागुंतीची गर्भावस्थेतील वैद्यकीय सेवा भारतीय कुटुंबांसाठी उपलब्ध करून देण्याची आपली क्षमता दर्शवते.”
मात्र, या प्रकारची शस्त्रक्रिया प्रत्यक्षात करण्यासाठी जवळपास १४ वर्षे का लागली, याबाबत डॉ. दीपक गुप्ता यांनी *द इंडियन एक्स्प्रेस*ला सांगितले, “या काळात अशा अत्यंत गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेसाठी आवश्यक संस्थात्मक कौशल्य आणि पायाभूत सुविधा विकसित करणे गरजेचे होते. गर्भावस्थेतील शस्त्रक्रियेकडे केवळ एक शस्त्रक्रिया म्हणून पाहता येत नाही.
