केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती-तंत्रज्ञान मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी दिलेल्या माहितीनुसार भारत आता सेमीकंडक्टर क्षेत्रात एका अत्यंत महत्त्वाच्या वळणावर येऊन ठेपला आहे. भारतीय अभियंते सध्या जगातील सर्वात प्रगत मानल्या जाणाऱ्या २ नॅनोमीटर (२ nm) सेमीकंडक्टर चिप्सचे डिझाइन करत आहेत. ही घडामोड केवळ तांत्रिक यशापुरती मर्यादित नसून, भारताच्या दीर्घकालीन औद्योगिक व तंत्रज्ञान धोरणातील मोठी झेप मानली जात आहे. मंत्री वैष्णव यांनी सांगितले आहे की सध्या भर चिप डिझाइनवर आहे, मात्र पुढील टप्प्यात अशा उच्च दर्जाच्या चिप्स भारतातच तयार करण्याच्या दिशेनेही ठोस पावले उचलली जात आहेत.
हे ही वाचा:
नॉर्वेने तेलाच्या उत्पन्नातून केले पुढच्या पिढीचे भविष्य सुरक्षित
यूएईच्या रिअल इस्टेटमध्ये भारतीय गुंतवणूक वाढतेय!
तीन लग्न, मुलींची शाळा बंद, फोनही विकले; गाझियाबाद आत्महत्या प्रकरणात ‘ट्विस्ट’
“गोगोई यांनी पाकिस्तान गृहमंत्रालयाने दिलेले पत्र सार्वजनिक करावे”
या २ nm चिपचे डिझाइन काम जागतिक सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील आघाडीची कंपनी क्वालकॉम यांच्या भारतातील
अभियांत्रिकी केंद्रांमध्ये सुरू आहे. बेंगळुरू, चेन्नई आणि हैदराबाद येथील भारतीय अभियंते या प्रकल्पात संकल्पनेपासून ते सर्किट डिझाइन आणि चाचणीपर्यंत सक्रिय भूमिका बजावत आहेत. त्यामुळे ही चिप ‘Designed in Bharat’ म्हणून ओळखली जात आहे. सध्या या चिपचे प्रत्यक्ष उत्पादन भारतात होत नसले, तरी डिझाइनच्या पातळीवर भारताने जागतिक स्तरावर आपली क्षमता सिद्ध केली आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
२ nm म्हणजे नेमके काय? नॅनोमीटर म्हणजे अतिशय सूक्ष्म मोजमाप. १ नॅनोमीटर म्हणजे मीटरचा अब्जावा भाग. म्हणजेच १ मीटरचे १,०००,०००,००० (एक अब्ज) तुकडे केले, तर त्यातील एक तुकडा म्हणजे १ नॅनोमीटर. आता २ nm म्हणजे त्याचाच फक्त दोन भाग.
हे अधिक स्पष्ट करायचे तर, पाण्याचा एक साधा थेंब साधारणपणे सुमारे ५ मिलिमीटर व्यासाचा असतो. हा थेंब जर आपण नॅनोमीटरमध्ये मोजला, तर तो सुमारे ५०,०००,००० नॅनोमीटर इतका मोठा ठरतो. म्हणजेच त्या एका पाण्याच्या थेंबाच्या रुंदीमध्ये २ nm आकाराच्या सुमारे २ कोटी ५० लाख रेषा एकामागोमाग एक मावू शकतात. इतकी ही २ nm ची मोजणी सूक्ष्म आहे. आता याच पाण्याच्या थेंबाच्या उदाहरणात आणखी कल्पना करूया. जर पाण्याचा एक थेंब म्हणजे पृथ्वीइतका मोठा गोळा मानला, तर २ nm चा ट्रान्झिस्टर म्हणजे त्या पृथ्वीवर ठेवलेल्या एका लहानशा वाळूच्या कणापेक्षाही लहान कण ठरेल.
नॅनोमीटर हे अतिशय सूक्ष्म मोजमाप असून १ नॅनोमीटर म्हणजे मीटरचा अब्जावा भाग. सेमीकंडक्टर उद्योगात हा आकडा जितका कमी, तितकी चिप अधिक प्रगत समजली जाते. २ nm चिपमध्ये ट्रान्झिस्टर इतके सूक्ष्म असतात की एका छोट्याशा चिपमध्ये सुमारे २० ते ३० अब्ज ट्रान्झिस्टर बसवता येतात. यामुळे चिपचा वेग प्रचंड वाढतो, ऊर्जा वापर मोठ्या प्रमाणात कमी होतो आणि उष्णता नियंत्रण अधिक प्रभावी होते. तांत्रिक अंदाजानुसार, २ nm चिप्स या सध्या वापरात असलेल्या ५ nm चिप्सच्या तुलनेत सुमारे ३० ते ४५ टक्के कमी ऊर्जा वापर करतात आणि २० ते ३० टक्के अधिक कार्यक्षमता देतात.
सध्या अशा अत्याधुनिक चिप्सचे उत्पादन प्रामुख्याने तैवान, अमेरिका आणि दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांतील प्रगत फॅब्रिकेशन युनिट्समध्ये केले जाते. भारतात अद्याप २ nm पातळीवरील फॅब उपलब्ध नसले, तरी सरकारचा पुढील उद्देश स्पष्ट आहे. अश्विनी वैष्णव यांनी सोशल मीडियावर केलेल्या “Next target: २ nm fab in Bharat” या उल्लेखातून भारत आता चिप डिझाइनपुरता मर्यादित न राहता, प्रत्यक्ष उत्पादनाच्या दिशेनेही वाटचाल करत असल्याचे संकेत मिळतात. ‘सेमिकॉन इंडिया’ उपक्रमाअंतर्गत भविष्यात उच्च-स्तरीय फॅब्रिकेशन केंद्रे उभारण्याचा सरकारचा मानस आहे.
या २ nm चिप्सचा वापर भविष्यात स्मार्टफोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा सेंटर्स, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, ऑटोमोटिव्ह इलेक्ट्रॉनिक्स आणि औद्योगिक यंत्रणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होणार आहे. विशेष म्हणजे AI आधारित प्रक्रिया थेट डिव्हाइसवर अतिशय जलद गतीने करता येतील, त्यामुळे क्लाऊडवरचे अवलंबित्व कमी होईल. कमी ऊर्जा वापरामुळे बॅटरी आयुष्य वाढेल, उपकरणे अधिक थंड राहतील आणि त्यांचा टिकाऊपणा सुधारेल. काही तज्ज्ञ तर असेही सांगतात की २ nm चिप्समुळे भविष्यातील स्मार्ट उपकरणे अधिक “हुशार” आणि प्रतिसादक्षम बनतील.
एकूणच, भारतीय अभियंत्यांनी २ nm चिप डिझाइनमध्ये मिळवलेले यश हे भारताच्या तंत्रज्ञान प्रवासातील मोठे पाऊल आहे. आज डिझाइन, उद्या उत्पादन आणि पुढे संपूर्ण सेमीकंडक्टर इकोसिस्टम उभारण्याच्या दिशेने भारताची वाटचाल सुरू आहे. ही प्रगती भारताला केवळ सॉफ्टवेअर सेवा देणारा देश न ठेवता, उच्च-स्तरीय हार्डवेअर आणि सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानातील जागतिक स्पर्धक म्हणून उभे करण्यास महत्त्वाची ठरणार आहे.