मध्यपूर्वेत अमेरिका- इस्रायल आणि इराण यांच्यात वाढत चाललेल्या संघर्षामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात मोठी उलथापालथ झाली आहे. या संकटाचा सर्वाधिक परिणाम होर्मुझ सामुद्रधुनीवर झाला आहे. सामान्य परिस्थितीत या मार्गातून जगातील सुमारे २० टक्के कच्चे तेल आणि द्रवित नैसर्गिक वायू (LNG) पुरवठा होतो. तेहरानने या समुद्री मार्गातून जहाजांच्या हालचालींवर मर्यादा आणल्यानंतर टँकर वाहतूक मोठ्या प्रमाणावर प्रभावित झाली आहे. अशा परिस्थितीत जागतिक तेल बाजाराला मोठा धक्का बसू नये म्हणून सौदी अरेबियाने आपल्या रणनीतिक पायाभूत सुविधेचा म्हणजेच पूर्व-पश्चिम कच्चे तेल पाइपलाइन वापर वाढवला आहे.
ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइन म्हणजे काय?
या विशाल पाइपलाइन नेटवर्कला पेट्रोलाइन असेही म्हणतात. सुमारे १,२०० किलोमीटर लांबीची ही पाइपलाइन सौदी अरेबियाच्या पूर्वेकडील तेल उत्पादन केंद्रांना लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावरील निर्यात बंदरांशी जोडते. ही प्रणाली पूर्व प्रांतातील विशाल Abqaiq Oil Processing Facility येथून कच्चे तेल घेऊन लाल समुद्रातील बंदर शहर यानबू येथे पोहोचवते. येथून तेल थेट जागतिक बाजारात पाठवता येते, त्यामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनी मार्गाने जाण्याची गरज राहत नाही.
या पाइपलाइनची सुरुवात १९८१ मध्ये इराण- इराक युद्धादरम्यान करण्यात आली होती. त्या वेळी युद्ध किंवा प्रादेशिक संकटाच्या परिस्थितीत समुद्री मार्गांवरील अवलंबित्व कमी करणे हा यामागचा उद्देश होता. सुरुवातीला ही ४८-इंच व्यासाची पाइपलाइन होती आणि तिची क्षमता सुमारे १८.५ लाख बॅरल प्रतिदिन होती. नंतर १९९० च्या दशकात ५६-इंचची दुसरी लाईन जोडण्यात आली. सतत विस्तार आणि आधुनिकीकरणानंतर आता या नेटवर्कची एकूण क्षमता सुमारे ७० लाख बॅरल प्रतिदिन इतकी झाली आहे. त्यामुळे ती खाडी प्रदेशातील सर्वात मोठ्या बायपास तेल पायाभूत सुविधांपैकी एक ठरली आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनी मार्ग बाधित झाल्यानंतर सौदीची सरकारी तेल कंपनी सौदी अरमाकोने या पाइपलाइनचा वापर वेगाने वाढवला आहे. संकटापूर्वी या पाइपलाइनद्वारे दररोज सुमारे २८ लाख बॅरल तेल पाठवले जात होते; मात्र सध्याच्या परिस्थितीत ते जवळपास पूर्ण क्षमतेपर्यंत वाढवण्यात आले आहे.
अरामकोचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी अमीन नासेर यांनी गेल्या आठवड्यात एका कॉन्फरन्स कॉलमध्ये सांगितले की पाइपलाइन लवकरच आपल्या कमाल क्षमतेपर्यंत पोहोचेल. त्यांनी स्पष्ट केले की अचानक निर्माण झालेल्या संकटामुळे जागतिक टँकर ताफ्यालाही नवीन मार्गांनुसार पुन्हा तैनात करावे लागले. नव्या व्यवस्थेनुसार आता बहुतांश टँकर फारसच्या आखाताऐवजी यानबू या लाल समुद्र बंदरातून तेल लोड करत आहेत. सामान्य परिस्थितीत सौदी अरेबिया सुमारे ७० लाख बॅरल प्रतिदिन कच्चे तेल निर्यात करतो. ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइनचा पूर्ण वापर करून तो आपल्या नियमित निर्यातीपैकी जवळपास ७० टक्के कायम ठेवण्यात यशस्वी झाला आहे. यामुळे जागतिक तेल पुरवठ्याला अचानक मोठा धक्का बसण्यापासून काही प्रमाणात बचाव झाला आहे.
हे ही वाचा:
मुंबई विमानतळावर १२.६८ कोटींचा हायड्रोपोनिक गांजा जप्त
सलमानच्या “बॅटल ऑफ गलवान”चे नाव बदलून “मातृभूमी: मे वॉर रेस्ट इन पीस”
निवडणूक आयोगाने पश्चिम बंगालच्या डीजीपी आणि मुख्य सचिवांना हटवले
युद्धादरम्यान दिशाभूल करणारी सामग्री शेअर केल्याबद्दल युएईमध्ये १९ भारतीयांना अटक
नवीन सुरक्षा धोके
ही पाइपलाइन होर्मुझ सामुद्रधुनी टाळण्याचा पर्याय देते, परंतु त्यामुळे काही नवीन सुरक्षा धोकेही निर्माण झाले आहेत. यानबूहून निघणाऱ्या टँकरांना पुढे Bab-el-Mandeb सामुद्रधुनीतून जावे लागते. लाल समुद्राच्या दक्षिण टोकाला असलेला हा मार्ग संवेदनशील मानला जातो आणि येथे हूथी बंडखोरांशी संबंधित प्रादेशिक तणावामुळे पूर्णपणे सुरक्षित मानला जात नाही.
प्रदेशातील इतर पर्यायी पाइपलाइन
खाडी प्रदेशात होर्मुजला बायपास करणारी आणखी एक महत्त्वाची योजना म्हणजे अबू धाबी कच्चे तेल पाइपलाइन, ज्याला Habshan–Fujairah Pipeline असेही म्हटले जाते. ही पाइपलाइन युएईमधील तेल क्षेत्रांना फुजाईराह बंदराशी जोडते आणि तिची क्षमता सुमारे १८ लाख बॅरल प्रतिदिन आहे. तथापि सौदी अरेबियाच्या पाइपलाइनची एकत्रित क्षमता त्या प्रचंड प्रमाणापेक्षा कमी आहे, जे सामान्य परिस्थितीत होर्मुझ सामुद्रधुनी मार्गाने वाहून नेले जाते. त्यामुळे हा संकट दीर्घकाळ टिकल्यास जागतिक ऊर्जा बाजारावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.