आयुर्वेदात अनेक औषधी वनस्पतींचा उल्लेख आढळतो, ज्या त्यांच्या गुणधर्मांनुसार विविध आजारांपासून दिलासा देतात. काही वनस्पतींची मुळे, तर काहींची पाने औषधी गुणांनी समृद्ध असतात. त्यापैकीच एक पालेभाजीसदृश औषधी वनस्पती म्हणजे कालमेघ. याची पाने शरीरातील प्रत्येक अवयवासाठी लाभदायक मानली जातात. कालमेघची पाने सामान्य ताप, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे, पोटातील गॅस, आतड्यातील जंत, बद्धकोष्ठता अशा अनेक समस्यांमध्ये आराम देतात.
आयुर्वेदात कालमेघला ‘संजीवनी’ अशी संज्ञा दिली आहे, कारण तो एक नव्हे तर अनेक आजारांमध्ये उपयुक्त ठरतो. कालमेघची पाने चवीला कडू आणि तुरट असल्यामुळे त्याला ‘बिटर किंग’ असेही म्हटले जाते. ही वनस्पती उत्तर भारत आणि बंगाल परिसरात आढळते. कालमेघच्या पानांमध्ये अँड्रोग्राफोलाइडचे प्रमाण अधिक असते आणि त्यामुळेच ही वनस्पती अनेक औषधी गुणांनी परिपूर्ण असते.
अनेक आजारांचे मूळ रक्तात असते. रक्त अशुद्ध असल्यास फ्लू, विषाणूजन्य संसर्ग आणि मलेरियासारखे आजार होऊ शकतात. परिस्थिती गंभीर झाल्यास अवयव योग्यरीत्या कार्य करणे थांबवू शकतात. अशा वेळी कालमेघच्या पानांचा काढा रक्त शुद्ध करण्यास मदत करतो. कालमेघमध्ये अँटी-डायबेटिक (मधुमेहविरोधी) गुणधर्म आढळतात, जे रक्तातील साखर नियंत्रित करण्यात मदत करतात. काही संशोधनांनुसार, तो मधुमेह रुग्णांसाठी उपयुक्त ठरू शकतो. मधुमेह असलेल्या रुग्णांनी कालमेघच्या पानांचा काढा घेतल्यास रक्तातील साखरेचे प्रमाण संतुलित ठेवण्यास मदत होते.
काही लोकांना त्वचेशी संबंधित समस्या वारंवार भेडसावतात, कारण पित्त आणि कफ दोष असंतुलित होतात. त्यामुळे मुरुमे, फोड-फुंसी, खाज आणि त्वचेचे संसर्ग यांसारख्या तक्रारी होतात. अशा वेळी कालमेघच्या पानांची पेस्ट करून त्वचेवर लावल्यास आराम मिळू शकतो. कालमेघमध्ये अँटी-क्लॉटिंग गुणधर्म असल्याने तो रक्तवाहिन्यांमधील रक्तप्रवाह सुधारतो आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो. तसेच रक्तात गाठी (क्लॉट्स) तयार होण्याचा धोका कमी करतो. दीर्घकाळ टिकणाऱ्या किंवा वारंवार होणाऱ्या तापात कालमेघ उपयुक्त मानला जातो. मलेरिया, टायफॉइड आणि व्हायरल फिव्हरमध्ये शरीर लवकर सावरायला मदत होते.
कालमेघचे सेवन केल्यानंतर पोटदुखी, चक्कर येणे किंवा उलटीसारख्या तक्रारी झाल्यास त्याचे सेवन करू नये. तसेच गर्भवती महिलांनीही कालमेघचे सेवन टाळावे.