भारत-इस्रायल संबंधांची चर्चा अनेकदा केवळ कूटनीतीच्या संदर्भात केली जाते. परंतु हे संबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घ्यायचे असतील, तर त्यांचे प्रत्यक्ष परिणाम पाहणे आवश्यक आहे—म्हणजे शेतकरी, शहरे, स्टार्टअप्स आणि सुरक्षा संस्थांना या सहकार्यामुळे काय फायदा होतो.
शेतीत दिसणारे प्रत्यक्ष परिणाम
सर्वात आधी शेती क्षेत्राकडे पाहूया, जिथे परिणाम प्रत्यक्ष दिसून येतात. भारत आणि इस्रायल यांनी इंडो-इस्रायल कृषी प्रकल्प सुरू केला आहे. हा प्रकल्प प्रामुख्याने ज्ञान हस्तांतरण आणि प्रात्यक्षिकांवर आधारित आहे. याचा मुख्य भाग म्हणजे सेंटर ऑफ एक्सलन्स या प्रगत कृषी केंद्रांचे जाळे, जिथे इस्रायली कृषी तंत्रज्ञान स्थानिक परिस्थितीनुसार वापरले जाते.
अधिकृत माहितीनुसार, भारतातील १२ राज्यांमध्ये २९ सेंटर ऑफ एक्सलन्स कार्यरत आहेत. त्यामुळे हा देशातील सर्वात संरचित सरकार-ते-सरकार कृषी सहकार्य प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो.
ही केंद्रे केवळ तंत्रज्ञान दाखवण्यासाठी नाहीत, तर शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देण्यासाठी तयार करण्यात आली आहेत. येथे विशिष्ट पिकांसाठी सर्वोत्तम पद्धती, संरक्षित शेती तंत्र आणि कार्यक्षम सिंचन पद्धती दाखवून दिल्या जातात. जेव्हा शेतकरी आपल्या स्थानिक माती आणि हवामानात हे तंत्र काम करताना पाहतो, तेव्हा ते स्वीकारणे अधिक सोपे होते.
हे ही वाचा:
‘समान नागरी संहितेतून मुस्लिम महिलांना संपत्तीत वाटा!’
‘मोदींनी इराण-इस्रायलला एक जरी फोन केला तरी संघर्ष थांबेल’
विश्वविजेत्या टीम इंडियावर पैशांचा पाऊस!
चीनच्या स्टेल्थ फायटरला भारताचे ‘घातक’ उत्तर!
जलसुरक्षा — दुसरे महत्त्वाचे क्षेत्र
नागरिकांशी थेट संबंधित दुसरे मोठे क्षेत्र म्हणजे जलव्यवस्थापन. भारतामध्ये पाण्याची टंचाई केवळ ग्रामीण भागातच नाही तर शहरी आणि औद्योगिक भागातही आहे. त्यामुळे भारत-इस्रायल सहकार्यामध्ये पाण्याचा कार्यक्षम वापर, मायक्रो-सिंचन, सांडपाण्याचा पुनर्वापर आणि समुद्राच्या पाण्याचे गोडेकरण यांसारख्या उपायांवर भर दिला जातो.
विशेषतः किनारपट्टीवरील आणि वेगाने वाढणाऱ्या शहरांसाठी हे उपाय महत्त्वाचे आहेत. उदाहरणार्थ, विशाखापट्टणम येथे १०० एमएलडी क्षमतेचा समुद्रजल गोडेकरण प्रकल्प उभारण्याची योजना आहे. या प्रकल्पात इस्रायलची आयडीई टेक्नॉलॉजीस ही कंपनी तांत्रिक भागीदार म्हणून सहभागी आहे.
औद्योगिक पाण्याची स्वतंत्र व्यवस्था केल्यास पिण्याच्या पाण्यावरचा ताण कमी होतो—आणि त्याचा थेट फायदा शहरातील घरांपर्यंत पोहोचतो.
नवोन्मेष आणि स्टार्टअप्स
तिसरा महत्त्वाचा स्तंभ म्हणजे नवोन्मेष (Innovation), कारण तंत्रज्ञान भागीदारी वाढल्यास रोजगारनिर्मितीची संधी निर्माण होते. भारत आणि इस्रायल यांनी भारत इस्रायल इंडस्ट्रियल आर अँड डी अँड टेक्नॉलॉजीकल इनोव्हेशन फंड स्थापन केला आहे. हा निधी भारताच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि इस्रायलच्या इनोव्हेशन ऑथोरिटी यांच्या संयुक्त पुढाकारातून सुरू करण्यात आला आहे.
सुमारे ४० दशलक्ष डॉलरचा हा निधी संयुक्त संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि व्यावसायिकीकरणासाठी वापरला जातो. भारताकडून टेक्नॉलॉजी डेव्हलपमेंट बोर्ड या प्रकल्पांसाठी प्रस्ताव मागवते आणि संयुक्त संशोधन प्रक्रियेला पाठिंबा देते. त्यामुळे भागीदारी केवळ घोषणांपुरती मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष प्रकल्प, प्रयोग आणि व्यावसायिक उत्पादनापर्यंत पोहोचते.
सुरक्षा सहकार्य
भारत-इस्रायल सहकार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे सुरक्षा आणि संरक्षण क्षेत्र. याचा फायदा नागरिकांना अप्रत्यक्षपणे होतो—उत्तम संरक्षण व्यवस्था, तांत्रिक क्षमता आणि संस्थात्मक तयारी वाढते. उदाहरणार्थ, बराक ८ / एलआर-एसएएम सारख्या क्षेपणास्त्र प्रणालींचे सहविकास कार्यक्रम हे या सहकार्याचे उदाहरण मानले जातात.
तसेच इस्रायलच्या एल्बिट सिस्टिम्ससोबत विकसित केलेल्या निरीक्षण ड्रोनसारख्या प्रकल्पांमुळे भारतातील संरक्षण उत्पादन क्षमता वाढत आहे.
लोककेंद्रित सहकार्य
या सर्व घटकांकडे एकत्रितपणे पाहिल्यास ही केवळ भू-राजकारणाची कथा नाही, तर व्यावहारिक सहकार्याची कथा आहे.
शेतकऱ्यांना आधुनिक शेती तंत्रज्ञान मिळते.
शहरांना जलसुरक्षेचे उपाय मिळतात.
स्टार्टअप्सना संयुक्त संशोधनासाठी निधी मिळतो.
सुरक्षा संस्थांची क्षमता वाढते.
म्हणून भारत-इस्रायल संबंधांचे सर्वात अचूक वर्णन लोककेंद्रित असेच करता येते—जे नागरिकांना दिसते, वापरता येते आणि ज्याचा थेट फायदा होतो.