भारत सध्या फक्त स्मार्टफोन वापरणारा देश नाही, तर जगाला स्मार्टफोन पुरवणारा एक मोठा उत्पादन हब बनला आहे. काही वर्षांपूर्वी आपण परदेशातून मोठ्या प्रमाणात फोन आयात करत होतो. आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. भारतात तयार होणारे स्मार्टफोन थेट अमेरिका, युरोप आणि इतर देशांमध्ये निर्यात होत आहेत. आणि या बदलामागे असलेले आकडे खरोखरच थक्क करणारे आहेत.
२०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारतातून तब्बल ३० अब्ज डॉलर्स म्हणजेच अंदाजे २.५ लाख कोटी रुपयांचे स्मार्टफोन निर्यात झाले. फक्त ४-५ वर्षांपूर्वी ही निर्यात अवघ्या ५ ते ६ अब्ज डॉलर्सच्या आसपास होती. म्हणजेच काही वर्षांत जवळपास पाचपट वाढ झाली आहे. उत्पादन क्षेत्रात भारताने घेतलेली ही झेप मोठी मानली जाते. ‘मेक इन इंडिया’ आणि उत्पादनाशी जोडलेल्या प्रोत्साहन योजनांमुळे अनेक जागतिक कंपन्यांनी भारतात आपले कारखाने उभारले, उत्पादन वाढवले आणि भारताला जागतिक पुरवठा साखळीत महत्त्वाचे स्थान मिळवून दिले.
हे ही वाचा:
येस बँकवर आरबीआयची करडी नजर
न्यायालयीन भ्रष्टाचारावर धडा असलेली सर्व पुस्तके मागे घ्या!
“कॅनडामधील हिंसक गुन्ह्यांशी भारताचा संबंध नाही”
“आताही आणि पुढेही भारत पूर्ण विश्वासाने इस्रायलसोबत”
दरवर्षी भारतात साधारण १५ ते १६ कोटी स्मार्टफोनची विक्री होते. २०२३ मध्ये सुमारे १५.२ कोटी युनिट्सची विक्री झाली होती. २०२४ मध्येही विक्री जवळपास याच पातळीवर राहिली. मात्र २०२६ साठी बाजारात थोडीशी चिंता व्यक्त केली जात आहे. विविध बाजार संशोधन संस्थांच्या अंदाजानुसार २०२६ मध्ये भारतातील स्मार्टफोन विक्रीत २ ते ४ टक्क्यांची घट होऊ शकते. म्हणजेच १५ कोटींच्या बाजारात ३० ते ५० लाख युनिट्सनी विक्री कमी होण्याची शक्यता आहे.
ही संभाव्य घसरण का? यामागे अनेक कारणे आहेत. पहिले आणि महत्त्वाचे कारण म्हणजे ग्राहकांचा बदललेला दृष्टिकोन. काही वर्षांपूर्वी दर दोन वर्षांनी फोन बदलणे हा ट्रेंड होता. आता मात्र लोक आपला स्मार्टफोन तीन ते चार वर्षे सहज वापरत आहेत. कारण आजचे फोन अधिक टिकाऊ, जलद आणि फीचर्सने समृद्ध आहेत. चांगला कॅमेरा, मोठी बॅटरी, फास्ट चार्जिंग, ५जी आणि एआय सुविधा – या सर्व गोष्टींमुळे लगेच अपग्रेड करण्याची गरज भासत नाही.
दुसरे कारण म्हणजे वाढलेले उत्पादन खर्च. जागतिक स्तरावर मेमरी चिप्स, प्रोसेसर आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक घटकांच्या किमतीत १० ते २० टक्क्यांपर्यंत वाढ झाल्याचे सांगितले जाते. याचा थेट परिणाम फोनच्या किमतीवर होतो. उदाहरणार्थ, १५,००० रुपयांना मिळणारा फोन आता १७,००० ते १८,००० रुपयांपर्यंत पोहोचतो. बजेट आणि मध्यम श्रेणीतील ग्राहकांसाठी ही वाढ महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे अनेकजण खरेदी पुढे ढकलतात.
तिसरे मोठे कारण म्हणजे सेकंड-हँड आणि रिफर्बिश्ड फोन बाजाराचा विस्तार. ग्राहक आता कमी किमतीत चांगल्या ब्रँडचा वापरलेला फोन घेण्यास तयार आहेत. विशेषतः १०,००० ते २०,००० रुपयांच्या श्रेणीत हा ट्रेंड अधिक दिसतो. त्यामुळे नवीन फोनच्या विक्रीवर दबाव येतो.
मात्र बाजारात एक वेगळीच हालचालही दिसते. ३०,००० रुपयांपेक्षा जास्त किमतीच्या प्रीमियम स्मार्टफोनची मागणी तुलनेने स्थिर आहे. काही ठिकाणी ती वाढताना दिसते. म्हणजेच एकूण युनिट्स कमी झाले तरी महागडे फोन जास्त प्रमाणात विकले जात असल्याने बाजाराचे एकूण मूल्य फारसे घटत नाही. कमी संख्येत पण जास्त किंमतीची विक्री – ही सध्या दिसणारी प्रवृत्ती आहे.
भारतासाठी सकारात्मक बाब म्हणजे निर्यात वाढतच आहे. २०२० मध्ये जिथे स्मार्टफोन निर्यात ५ ते ६ अब्ज डॉलर्स होती, तिथे आज ती ३० अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली आहे. यामुळे देशाच्या परकीय चलन साठ्यात भर पडत आहे आणि लाखो रोजगार निर्माण झाले आहेत. अनेक जागतिक ब्रँडचे फोन आता भारतात तयार होऊन थेट परदेशात जात आहेत.
सरकारने इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन क्षेत्रासाठी २०२५ पर्यंत ३०० अब्ज डॉलर्सचे उत्पादन लक्ष्य ठेवले आहे. त्यात स्मार्टफोनचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे जरी घरगुती बाजारात २ ते ४ टक्क्यांची घट झाली, तरी निर्यात उद्योगाला स्थैर्य देऊ शकते.
एकूण चित्र पाहिले तर भारताचा स्मार्टफोन उद्योग एका नव्या टप्प्यावर उभा आहे. उत्पादन, निर्यात आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे भारताचे स्थान मजबूत झाले आहे. मात्र ग्राहकांची सावध भूमिका, वाढलेल्या किमती आणि बदलता बाजार यामुळे २०२६ हे वर्ष उद्योगासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे. घसरण मोठी नसली तरी ती उद्योगाला नव्या रणनीती आखण्यास भाग पाडेल.
थोडक्यात, भारत आज जगातील मोठा स्मार्टफोन निर्माता देश आहे. ३० अब्ज डॉलर्सची निर्यात, १५ कोटींच्या आसपासची वार्षिक विक्री आणि लाखो रोजगार – हा उद्योग अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार बनला आहे. आता प्रश्न एवढाच आहे की बदलत्या बाजारात कंपन्या किती वेगाने जुळवून घेतात आणि ग्राहकांना पुन्हा खरेदीसाठी कसे आकर्षित करतात. पुढील काही वर्षांत याचे उत्तर स्पष्ट होईल.