भारतीय कंपन्यांचा परदेशातील व्यवसाय विस्तार पुन्हा वेग घेत असल्याचे चित्र समोर आले आहे. जुलै २०२६ मध्ये भारतीय कंपन्यांची परदेशातील थेट गुंतवणूक म्हणजेच आऊटवर्ड एफडीआय १७ टक्क्यांनी वाढून ५.७ अब्ज डॉलरवर पोहोचली. मागील वर्षी जुलैमध्ये भारतीय कंपन्यांनी परदेशात ४.८८ अब्ज डॉलरची आर्थिक बांधिलकी नोंदवली होती. त्यामुळे वर्षभरात जवळपास ८२ कोटी डॉलरची वाढ झाली आहे. विशेष म्हणजे जूनमध्ये आऊटवर्ड एफडीआय ३.१४ अब्ज डॉलरवर घसरली होती. त्यामुळे जूनच्या तुलनेत जुलैतील वाढ अधिक ठळक ठरते.
या आकडेवारीचा अर्थ केवळ भारतीय कंपन्यांकडून मोठ्या प्रमाणात पैसा परदेशात जात आहे, एवढाच काढता येणार नाही. भारतीय कंपन्या आता जागतिक बाजारपेठांमध्ये आपली उपस्थिती मजबूत करण्यासाठी अधिक सक्रियपणे गुंतवणूक करत असल्याचे हे संकेत आहेत. परदेशातील उपकंपन्या, संयुक्त उपक्रम, नवीन उत्पादन क्षमता, तंत्रज्ञान, सेवा व्यवसाय आणि जागतिक पुरवठा साखळीत स्थान निर्माण करण्यासाठी भारतीय कंपन्या भांडवलाचा वापर करत आहेत. त्यामुळे परदेशातील थेट गुंतवणुकीतील वाढ ही भारतीय उद्योगांच्या आंतरराष्ट्रीय विस्तारातील महत्त्वाची पायरी मानली जात आहे.
परदेशातील थेट गुंतवणुकीमध्ये प्रामुख्याने परदेशातील कंपन्यांमधील भागभांडवली गुंतवणूक, कर्ज आणि परदेशातील उपकंपन्या किंवा संयुक्त उपक्रमांना दिलेल्या आर्थिक हमींचा समावेश होतो. त्यामुळे ५.७ अब्ज डॉलरची आकडेवारी ही केवळ प्रत्यक्ष रोख गुंतवणुकीचे प्रतिनिधित्व करत नाही; भारतीय कंपन्यांनी परदेशातील व्यवसायांसाठी केलेल्या एकूण आर्थिक बांधिलकीचे ती चित्र दाखवते. जूनमध्ये या घटकांमध्ये मोठी घट झाली होती. मात्र जुलैमध्ये गुंतवणुकीत झालेली वाढ भारतीय कंपन्यांचा परदेशातील विस्तार पुन्हा सक्रिय होत असल्याचे संकेत देते.
हे ही वाचा:
‘ऑपरेशन सिंदूर’ डॉक्युमेंटरीवर पाकचा थयथयाट; पहाटे २ वाजता लष्कराची प्रतिक्रिया
संतापजनक! जुन्नरमध्ये १० वर्षांच्या चिमुकलीची अत्याचारानंतर हत्या
जनतेसाठी तामिळनाडूच्या आमदारांना नव्या गाड्या; ड्रायव्हरला घसघशीत पगार
सायबर गुन्ह्यासाठी ४५०० सीम कार्ड; चीन पाकिस्तान कनेक्शन
आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्येही भारतीय कंपन्यांची परदेशातील थेट गुंतवणुकीची एकूण आर्थिक बांधिलकी ४८.६ अब्ज डॉलरवर पोहोचली होती. त्याआधीच्या आर्थिक वर्षातील ४३.७ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत ही वाढ होती. म्हणजेच महिन्याच्या आकडेवारीत चढ-उतार होत असले तरी दीर्घकालीन पातळीवर भारतीय कंपन्यांचा जागतिक विस्तार वाढत असल्याचे दिसते.
या वाढीमागे जागतिक पुरवठा साखळ्यांमधील बदल हाही महत्त्वाचा घटक आहे. विविध देश कंपन्यांना स्थानिक पातळीवर उत्पादन, सेवा आणि पुरवठा क्षमता उभारण्यासाठी प्रोत्साहन देत आहेत. अशा परिस्थितीत भारतीय कंपन्यांसाठी परदेशात उत्पादन केंद्रे, वितरण नेटवर्क आणि स्थानिक भागीदारी उभारणे व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरत आहे. काही कंपन्या बाजारपेठेच्या जवळ जाण्यासाठी, तर काही कंपन्या कच्चा माल, तंत्रज्ञान किंवा कुशल मनुष्यबळाच्या उपलब्धतेसाठी परदेशात गुंतवणूक करत आहेत.
क्षेत्रांचा विचार केला तर आर्थिक सेवा, विमा, व्यावसायिक सेवा आणि उत्पादन क्षेत्राचा परदेशातील गुंतवणुकीत महत्त्वाचा वाटा आहे. यावरून भारतीय कंपन्यांचा जागतिक विस्तार केवळ पारंपरिक मोठ्या उद्योगांपुरता मर्यादित नसून सेवा आणि उत्पादन या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये होत असल्याचे दिसते. अमेरिका, केमन बेटे आणि नेदरलँड्स यांसारख्या देशांमध्ये भारतीय कंपन्यांकडून मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक केली जात असल्याचेही आकडेवारीतून दिसून आले आहे.
या वाढीचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवर दुहेरी परिणाम होऊ शकतो. एका बाजूला भारतीय कंपन्या परदेशात भांडवल गुंतवत असल्यामुळे देशाबाहेर निधीचा प्रवाह वाढतो. मात्र दुसऱ्या बाजूला अशा गुंतवणुकीमुळे कंपन्यांना नवीन बाजारपेठा, तंत्रज्ञान, ब्रँड, संसाधने आणि जागतिक ग्राहकवर्ग मिळतो. दीर्घकालीन काळात परदेशातील व्यवसायातून मिळणारा नफा, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि जागतिक स्तरावरील स्पर्धात्मकता भारतीय कंपन्यांना अधिक मजबूत करू शकते.
महत्त्वाचे म्हणजे भारतात येणाऱ्या परदेशी गुंतवणुकीसोबतच भारतीय कंपन्यांचा परदेशातील वाढता विस्तार हा भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या बदलत्या स्वरूपाचा महत्त्वाचा संकेत आहे. भारतीय उद्योग आता केवळ परदेशी भांडवल आकर्षित करणारी बाजारपेठ राहिलेला नाही, तर स्वतः जागतिक भांडवलाचा वापर करून आंतरराष्ट्रीय व्यवसाय उभारण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे. त्यामुळे जुलैमध्ये ५.७ अब्ज डॉलरवर पोहोचलेली परदेशातील थेट गुंतवणूक ही एका महिन्याची आकडेवारी असली, तरी भारतीय कंपन्यांच्या वाढत्या जागतिक महत्त्वाकडे निर्देश करणारा महत्त्वपूर्ण आर्थिक संकेत म्हणून तिच्याकडे पाहता येईल.