२०२६ मध्ये सुरू झालेल्या इराण युद्धामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का बसला आणि त्याचा सर्वात वेगळा परिणाम सोन्याच्या बाजारावर दिसून आला. पारंपरिक अर्थशास्त्रानुसार युद्ध, अस्थिरता आणि भीती वाढली की गुंतवणूकदार सुरक्षित पर्याय म्हणून सोन्याकडे वळतात आणि त्याच्या किमती वाढतात. पण यावेळी हे समीकरण पूर्णपणे उलटलं. सुरुवातीला सोन्याच्या किमतींनी विक्रमी उच्चांक गाठला, मात्र काही दिवसांतच त्यात तीव्र घसरण झाली. आंतरराष्ट्रीय बाजारात भाव $५,२०० वरून $४,७०० पर्यंत खाली आले, तर भारतातही प्रति १० ग्रॅम दर ₹१.९४ लाखांवरून जवळपास ₹१.५१ लाखांपर्यंत घसरले. ही घसरण केवळ तात्पुरती हालचाल नसून बदलत्या जागतिक अर्थव्यवस्थेचा एक स्पष्ट संकेत मानला जात आहे.
युद्ध सुरू होताच भीतीचं वातावरण निर्माण झालं आणि गुंतवणूकदारांनी मोठ्या प्रमाणावर सोन्याकडे धाव घेतली. त्यामुळे सुरुवातीला मागणी वाढली आणि किमतींनी उच्चांक गाठला. मात्र लगेचच परिस्थिती बदलली. यामागे महागाई, व्याजदर आणि डॉलर यांचा एकत्रित प्रभाव निर्णायक ठरला. युद्धामुळे तेलाच्या किमती वाढल्या, पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली आणि उत्पादन तसेच वाहतूक खर्च झपाट्याने वाढले. परिणामी महागाई वेगाने वाढली. सामान्यतः महागाई वाढली की सोनेही वाढतं, कारण ते महागाईविरोधी संरक्षण मानलं जातं. पण यावेळी महागाईमुळे उलट परिणाम झाला, कारण केंद्रीय बँकांनी व्याजदर कमी करण्याऐवजी ते वाढवले किंवा दीर्घकाळ उच्च ठेवले.
हे ही वाचा:
Passport Index: भारतीय पासपोर्टने रँकिंगमध्ये घेतली झेप, पाकिस्तान तळात
आयटी ट्रिब्युनल उभारण्याच्या निर्णयाचा काय होईल परिणाम?
‘बंगालमध्ये काँग्रेसमुळे ३ मे १९६२ रोजी ‘हिंदू छळा’ची झाली पायाभरणी’
नसरापूर बालिका अत्याचार प्रकरणी नागरिकांनी अडवला मुंबई सातारा महामार्ग
याच ठिकाणी सोन्याच्या किमतींवर सर्वात मोठा दबाव निर्माण झाला. सोने ही अशी मालमत्ता आहे ज्यातून कोणताही व्याज किंवा लाभांश मिळत नाही. त्यामुळे जेव्हा व्याजदर जास्त असतात, तेव्हा गुंतवणूकदार अधिक परतावा देणाऱ्या साधनांकडे वळतात. अमेरिकेने उच्च व्याजदर कायम ठेवल्यामुळे डॉलर मजबूत झाला. मजबूत डॉलरमुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोनं महाग वाटतं आणि त्याची मागणी घटते. त्यामुळे एकीकडे गुंतवणूकदार बाँड्स आणि इतर साधनांकडे वळले, तर दुसरीकडे जागतिक मागणीही कमी झाली—आणि याचा थेट परिणाम किमतींवर झाला.
याशिवाय बाजारातील मानसशास्त्रीय घटकही महत्त्वाचा ठरला. २०२५ मध्ये सोन्याने मोठी तेजी पाहिली होती. त्यामुळे अनेक गुंतवणूकदारांनी २०२६ मध्ये सुरुवातीच्या वाढीचा फायदा घेत नफा काढण्यास सुरुवात केली. विशेषतः गोल्ड ETF मधून मोठ्या प्रमाणात पैसे बाहेर पडले. यामुळे विक्रीचा दबाव वाढला आणि किमती आणखी खाली आल्या. ही प्रक्रिया बाजारातील “नफा-वसुली” म्हणून ओळखली जाते आणि ती अनेकदा मोठ्या घसरणीचं कारण ठरते.
जागतिक स्तरावर केंद्रीय बँकांची भूमिकाही या संपूर्ण घडामोडीत अत्यंत महत्त्वाची ठरली. अमेरिका कडे सुमारे ८,१३३ टन सोने असून ती सर्वात मोठी धारक आहे. त्यानंतर जर्मनी, इटली, फ्रान्स, रशिया आणि चीन यांचा क्रम लागतो. भारत कडेही सुमारे ८८० टन सोने आहे आणि भारत या यादीत महत्त्वाच्या स्थानावर आहे.
याच पार्श्वभूमीवर एक मोठा जागतिक ट्रेंड पुढे येताना दिसतो—“डी-डॉलरायझेशन”. अनेक देश आता डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत आणि त्यांच्या राखीव साठ्यात सोन्याचा वाटा वाढवत आहेत. चीन आणि पोलंडसारखे देश मोठ्या प्रमाणावर सोने खरेदी करत आहेत, तर दुसरीकडे रशिया युद्धखर्च आणि आर्थिक निर्बंधांमुळे काही प्रमाणात सोने विकताना दिसतो. यावरून स्पष्ट होतं की, सोने आता केवळ सुरक्षित गुंतवणूक राहिलेलं नाही, तर ते एक महत्त्वाचं रणनीतिक आर्थिक साधन बनलं आहे.
भारतामध्येही सोन्याकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन वेगाने बदलतो आहे. पारंपरिकरित्या दागिन्यांपुरतं मर्यादित असलेलं सोनं आता गुंतवणुकीचं प्रभावी साधन म्हणून उदयास येत आहे. CareEdge च्या अहवालानुसार, भारतीय गुंतवणूकदार मोठ्या प्रमाणावर गोल्ड ETF आणि नाण्यांकडे वळत आहेत, तर दागिन्यांची मागणी घटत आहे. २०२५ मध्ये सोन्याच्या एकूण वापरामध्ये गुंतवणुकीचा हिस्सा २९ टक्क्यांवरून ४२ टक्क्यांपर्यंत वाढला—हा एक मोठा आणि महत्त्वाचा बदल आहे. उच्च किमतींमुळे दागिने खरेदी करणं महाग झालं आहे, त्यामुळे लोक आता “दिसण्यासाठी” नव्हे तर “गुंतवणुकीसाठी” सोनं घेण्यावर भर देत आहेत.
गोल्ड ETF हा पर्याय लोकप्रिय होण्यामागेही ठोस कारणं आहेत. यात भौतिक सोनं साठवण्याची गरज नसते, त्यामुळे चोरी किंवा शुद्धतेची चिंता राहत नाही. तसेच हे शेअर बाजारात सहज खरेदी-विक्री करता येत असल्यामुळे त्यात लिक्विडिटी जास्त असते. जागतिक अस्थिरतेच्या काळात हा पर्याय गुंतवणूकदारांसाठी अधिक सुरक्षित आणि सोयीस्कर ठरत आहे.
या सर्व घडामोडींमुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो—सोनं अजूनही सुरक्षित आहे का? याचं उत्तर द्विधा आहे. अल्पकालीन कालावधीत महागाई आणि उच्च व्याजदरामुळे सोन्यावर दबाव राहू शकतो. मात्र दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, सोने अजूनही एक स्थिर आणि महत्त्वाचं संपत्ती साधन आहे, कारण ते कोणत्याही एका देशाच्या चलनावर अवलंबून नसतं.
पुढील काळात सोन्याच्या किमतींची दिशा तीन प्रमुख घटकांवर अवलंबून असेल—युद्धाची तीव्रता, महागाईचा कल आणि केंद्रीय बँकांचे व्याजदर धोरण. जर महागाई कमी झाली आणि व्याजदर खाली आले, तर सोनं पुन्हा तेजीच्या मार्गावर जाऊ शकतं. पण जर सध्याची परिस्थिती कायम राहिली, तर किमतींवर दबाव राहण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
गुंतवणूकदारांसाठी या परिस्थितीत सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे संयम आणि दीर्घकालीन दृष्टीकोन. घाबरून त्वरित निर्णय घेण्यापेक्षा विचारपूर्वक आणि टप्प्याटप्प्याने गुंतवणूक करणं अधिक फायदेशीर ठरू शकतं. सध्याची घसरण काहींसाठी संधीही ठरू शकते, पण ती योग्य नियोजनासहच घ्यावी लागेल.
एकूणच पाहता, २०२६ मधील सोन्याच्या किमतीतील घसरण ही केवळ बाजारातील चढ-उतार नसून जागतिक अर्थव्यवस्थेतील बदलत्या शक्तिसंतुलनाचं प्रतिबिंब आहे. आज सोने केवळ सुरक्षित गुंतवणूक राहिलेलं नाही, तर ते जागतिक राजकारण, आर्थिक धोरणे आणि चलनव्यवस्थेतील बदलांशी थेट जोडले गेले आहे. त्यामुळे या घसरणीकडे शेवट म्हणून न पाहता, एका नव्या आर्थिक युगाची सुरुवात म्हणून पाहणं अधिक योग्य ठरेल.