मकर संक्रांती हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचा, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक सण आहे. हा सण दरवर्षी १४ किंवा १५ जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. सूर्याच्या या संक्रमणाला संक्रांती म्हणतात आणि मकर राशीतील प्रवेशामुळे या संक्रांतीला मकर संक्रांती असे नाव मिळाले आहे. हा सण पंचांगावर आधारित असल्यामुळे त्याची तारीख जवळजवळ दरवर्षी निश्चित असते.
उत्तरायणाचे महत्त्व
मकर संक्रांतीपासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते. उत्तरायण म्हणजे सूर्याची गती दक्षिणेकडून उत्तरेकडे होणे. धार्मिक दृष्टीने उत्तरायण हा काळ अत्यंत शुभ मानला जातो. महाभारत काळात भीष्म पितामहांनी उत्तरायणातच देहत्याग केला, अशी श्रद्धा आहे. या काळात केलेले दान, जप, तप, स्नान यांना विशेष पुण्य लाभते असे मानले जाते.
कृषी व सामाजिक महत्त्व
मकर संक्रांती हा शेतीशी निगडित सण आहे. भारत कृषिप्रधान देश असल्याने या काळात नवीन पीक हातात येते. शेतकरी आपल्या कष्टांचे फळ मिळाल्याबद्दल निसर्गाचे आभार मानतात. म्हणूनच हा सण कृतज्ञतेचा आणि आनंदाचा मानला जातो.
तीळ आणि गूळ यांचे महत्त्व
या सणात तीळ व गूळ खाण्याची परंपरा आहे. तीळ शरीरातील थंडी कमी करतात. गूळ ऊर्जा देतो व पचनास मदत करतो. त्यामुळे “तीळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हा संदेश देत लोक आपापसातील मतभेद विसरून नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण करतात.
धार्मिक विधी व दानधर्म
या दिवशी अनेक ठिकाणी: पवित्र नद्यांत स्नान (गंगा, गोदावरी इ.) केले जाते. तीळ, गूळ, कपडे, अन्नधान्याचे दान दिले जाते. सूर्यपूजा केली जाते. दानात दिलेले तीळ व वस्त्रे विशेष पुण्यदायी मानले जातात.
मकर संक्रांती संपूर्ण भारतात वेगवेगळ्या नावांनी आणि परंपरांनी साजरी होते. महाराष्ट्र – तीळगूळ, हळदी-कुंकू, गुजरात – आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव, पंजाब – लोहडी, तमिळनाडू – पोंगल, आसाम – भोगाली बिहू, कर्नाटक/आंध्र – संक्रांती
हे ही वाचा:
खामेनी विरोधी निदर्शनांमधील सहभागानंतर २६ वर्षीय तरुणाला फाशीची शिक्षा
भाजप महायुती उमेदवार अंजली सामंत यांची प्रचारात मुसंडी
अदानींनी डोक्यावर बंदूक ठेवून विमानतळ घेतलेत!
क्रिकेटर शिखर धवनचा साखरपुडा संपन्न
वैज्ञानिक दृष्टीकोन
मकरसंक्रांतीमागे जसे शास्त्र आहे तसेच विज्ञानही आहे. या संक्रमण काळात हिवाळ्यानंतर सूर्यप्रकाश वाढू लागतो. त्यामुळे शरीराला उष्णता मिळते, रोगप्रतिकारशक्ती वाढण्यास मदत होते, तीळ-गूळ यांसारखे उष्ण पदार्थ शरीरासाठी उपयुक्त ठरतात, यामुळे भारतीय सणांची रचना निसर्ग व विज्ञानाशी सुसंगत असल्याचे दिसते.
मकर संक्रांतीचा संदेश
मकर संक्रांती या सणातून आपल्याला संदेश मिळतो तो, अंधारातून प्रकाशाकडे जा, कटुता सोडून गोडवा स्वीकारा, निसर्गाबद्दल कृतज्ञ राहा, नव्या आशा, नव्या सुरुवाती करा, हा सण एकतेचा, सकारात्मकतेचा आणि नवचैतन्याचा उत्सव आहे.