वर्ष २०२६ मानव अंतराळ उड्डाणाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे. या वर्षी भारत आणि अमेरिका अशा दोन ऐतिहासिक मोहिमांची तयारी करत आहेत, ज्या अवकाश संशोधनाची दिशा आणि गती दोन्ही बदलू शकतात. भारताचा गगनयान कार्यक्रम देशाला स्वतंत्र मानव अंतराळ उड्डाण क्षमता असलेल्या मोजक्या देशांच्या रांगेत उभा करेल, तर अमेरिकेचा आर्टेमिस–२ मोहीम जवळपास पाच दशकांनंतर मानवाला पुन्हा एकदा पृथ्वीच्या निम्न कक्षेबाहेर म्हणजेच खोल अवकाशात नेईल.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) आपल्या महत्त्वाकांक्षी गगनयान कार्यक्रमाअंतर्गत पहिली मानवरहित कक्षीय चाचणी मोहीम ‘जी–१’ मार्च २०२६ च्या सुमारास प्रक्षेपित करण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. ही मोहीम मानव-रेटेड एलव्हीएम–३ (गगनयान–एमके–३) रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित केली जाणार असून ती भारताची पहिली मोठी कक्षीय मानव मोहिमेची चाचणी मानली जाते. या मोहिमेत ‘व्योममित्रा’ नावाचा मानवरूपी रोबोट अवकाशात पाठवला जाणार आहे, जो अंतराळवीरांच्या हालचाली आणि प्रतिक्रिया अनुकरण करू शकतो. गगनयान जी–१ सुमारे ३०० ते ४०० किलोमीटर उंचीच्या निम्न पृथ्वी कक्षेत (एलईओ) कार्यरत राहील, जेणेकरून मानवी मोहिमेपूर्वी सर्व महत्त्वाच्या प्रणालींची सखोल चाचणी करता येईल.
हेही वाचा..
बनावट आयएएस अधिकारी बनून फसवणूक
पाकिस्तान गंभीर आर्थिक संकटाच्या उंबरठ्यावर
तृणमूलच्या आमदाराची ३.६५ कोटी रुपयांची मालमत्ता जप्त
गगनयान भारतासाठी केवळ एक अवकाश मोहीम नसून पूर्णतः स्वदेशी मानव अंतराळ उड्डाण क्षमतेचा पुरावा आहे. या मोहिमेदरम्यान जीवन-रक्षण प्रणाली, क्रू मॉड्यूलचे सुरक्षित वायुमंडलीय पुनःप्रवेश, पॅराशूटद्वारे समुद्रातील सुरक्षित पुनर्प्राप्ती, मिशन कंट्रोल आणि दळणवळण व्यवस्था यांची चाचणी होईल. जी–१ आणि त्यानंतरच्या चाचण्या यशस्वी झाल्यास भारत स्वतःच्या बळावर अंतराळवीर पाठवून त्यांना सुरक्षित परत आणू शकणाऱ्या मोजक्या देशांमध्ये सामील होईल. यामुळे भविष्यात भारतीय स्पेस स्टेशन, खासगी मानव अंतराळ सेवा आणि व्यावसायिक अवकाश मोहिमांचे नवे मार्ग खुले होतील, तसेच परदेशी अवलंबित्व कमी होईल.
दरम्यान, अमेरिकेची अवकाश संस्था नासा आपली बहुप्रतिक्षित आर्टेमिस–२ मोहीम एप्रिल २०२६ पर्यंत प्रक्षेपित करण्याच्या तयारीत आहे. या मोहिमेत चार अंतराळवीर सुमारे १० दिवसांच्या प्रवासावर जाणार असून ते चंद्राभोवती परिक्रमा करतील. १९७२ मधील अपोलो–१७ नंतर मानवाने प्रथमच पृथ्वीच्या निम्न कक्षेबाहेर पाऊल ठेवण्याचा हा प्रसंग असेल. आर्टेमिस–२ ही नासाच्या स्पेस लॉन्च सिस्टीम (एसएलएस) रॉकेट आणि ओरियन अंतराळयानासाठी एक निर्णायक चाचणी मोहीम आहे. यात खोल अवकाशातील नेव्हिगेशन आणि दळणवळण, अंतराळ किरणोत्सर्गापासून संरक्षण, दीर्घकालीन जीवन-रक्षण प्रणाली आणि पृथ्वीपासून दूर मोहिमांचे संचालन यांची कसून चाचणी केली जाईल.
या मोहिमेदरम्यान अंतराळवीर चंद्रापासून सुमारे ५,००० नॉटिकल मैल पुढे जातील, जे मानव इतिहासातील आतापर्यंतचे सर्वात दूरचे मानव अंतराळ उड्डाण ठरेल. ही मोहीम भविष्यातील चंद्र लँडिंग, कायमस्वरूपी चंद्र तळ आणि अखेरीस मंगळ मोहिमेची पायाभरणी करेल. गगनयान आणि आर्टेमिस–२ या दोन्ही मोहिमा मिळून २०३० च्या दशकात मानव अंतराळ उड्डाण एका नव्या, बहुध्रुवीय युगात प्रवेश करत असल्याचे संकेत देतात. भारत निम्न पृथ्वी कक्षेत आपली भक्कम उपस्थिती निर्माण करत आहे, तर अमेरिका आंतरराष्ट्रीय भागीदारांसह खोल अवकाशात पुनरागमनाची तयारी करत आहे. या मोहिमांमधून विकसित होणाऱ्या तंत्रज्ञानामुळे चालक दलाची सुरक्षितता, अंतराळयान प्रणाली, मिशन व्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन जीवन समर्थन येत्या काळात व्यावसायिक स्पेसफ्लाइट, राष्ट्रीय स्पेस स्टेशन आणि खोल अवकाश अन्वेषणाची दिशा ठरेल. म्हणूनच २०२६ हे केवळ दोन मोहिमांचे वर्ष न राहता मानवाच्या भविष्यासाठी अवकाश संशोधनाला नवी दिशा देणारे वर्ष ठरू शकते.