पान हे केवळ तोंडाला ताजेपणा देण्यासाठी किंवा चवीसाठी नसून त्यामध्ये अनेक औषधी गुण दडलेले आहेत, जे शरीर आणि मन दोन्हींसाठी फायदेशीर ठरतात. उत्तर प्रदेशातील महोबा जिल्हा येथे पिकवले जाणारे देसावरी पान विशेषतः औषधी गुणांनी समृद्ध मानले जाते.
उत्तर प्रदेश पर्यटन विभाग यांच्या माहितीनुसार, देसावरी पान नैसर्गिक सुगंध, वेगळी चव आणि खास औषधी गुणांसाठी प्रसिद्ध आहे. अनेक पिढ्यांपासून ते स्थानिक संस्कृती आणि आरोग्याचा महत्त्वाचा भाग राहिले आहे. महोबाच्या माती, हवामान आणि पारंपरिक शेतीपद्धतीमुळे हे पान इतर प्रकारांपेक्षा वेगळे आणि अधिक गुणवत्तापूर्ण मानले जाते. त्याची पाने तोंडात टाकल्यावर लवकर विरघळतात आणि गोड, सुगंधी चव देतात. महोबामध्ये पानाची मोठ्या प्रमाणावर शेती होत असून स्थानिक अर्थव्यवस्थेत त्याचा मोठा वाटा आहे.
देसावरी पानाचे अनेक आरोग्यदायी फायदे आहेत. हे पचनसंस्था मजबूत करण्यास मदत करते. पानातील आवश्यक तेल पचन एन्झाइम्स सक्रिय करतात. जेवणानंतर पान चघळल्यास पोट फुगणे, गॅस, अॅसिडिटी, बद्धकोष्ठता आणि अपचन यांसारख्या तक्रारींमध्ये आराम मिळू शकतो. तसेच पोटातील आम्लता संतुलित ठेवून अन्नातील पोषक घटकांचे शोषण सुधारण्यास मदत होते.
पोटाच्या समस्या दूर करण्याबरोबरच हे पान मनालाही शांतता देते. यात अँटिऑक्सिडंट आणि अँटी-इन्फ्लेमेटरी गुणधर्म असतात, जे ताण कमी करण्यास, मन शांत ठेवण्यास आणि झोप सुधारण्यास मदत करतात. आयुर्वेदात याला बलवर्धक आणि ऊर्जा देणारे मानले जाते.
तोंडाच्या आरोग्यासाठीही देसावरी पान उपयुक्त आहे. यातील जीवाणूरोधी गुणधर्म तोंडातील जंतू कमी करतात, श्वास ताजा ठेवतात आणि हिरड्यांच्या समस्या कमी करण्यास मदत करतात. कॅल्शियम, लोह आणि अँटिऑक्सिडंट्समुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढण्यासही हातभार लागतो. काही अभ्यासांनुसार जखमा भरून येणे, सूज कमी करणे आणि सर्दी-खोकल्यातही हे उपयुक्त ठरते.
देसावरी पानाला जीआय (Geographical Indication) टॅग प्राप्त झाला असून त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण ओळखीची खात्री मिळाली आहे. मात्र, आरोग्यतज्ज्ञ साधे पान सेवन करण्याचा सल्ला देतात आणि तंबाखू किंवा चुना टाळण्याचे आवाहन करतात.