योगशास्त्रामध्ये प्राणायामाला जीवनशक्तीचे नियंत्रण व विस्तार करण्याचे महत्त्वपूर्ण साधन मानले जाते. प्राणायाम केवळ श्वासाचे नियमन करत नाही, तर नाडी प्रणाली संतुलित करण्यासही मदत करतो. त्याच क्रमात सूर्यभेदन प्राणायाम येतो, जो शरीरातील अंतर्गत तापमान वेगाने वाढवतो. ‘सूर्य’ म्हणजे सूर्य उष्णता व ऊर्जेचे प्रतीक आणि ‘भेदन’ म्हणजे भेद करणे किंवा जागृत करणे. हा प्राणायाम उजव्या नाकपुडीद्वारे (पिंगला नाडी किंवा सूर्य नाडी) श्वास घेऊन शरीरात सूर्यतत्त्वासारखी उष्णता, ऊर्जा व जीवनशक्ती वाढवतो. हठयोगप्रदीपिका व इतर प्राचीन ग्रंथांमध्ये याला आठ प्रमुख कुम्भकांपैकी एक मानले जाते.
आयुष मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, सूर्यभेदन प्राणायाम शरीर उबदार ठेवणे, प्रतिकारशक्ती (इम्युनिटी) मजबूत करणे आणि थंडीमुळे येणारी जडत्व/जकडण दूर करण्यासाठी प्रभावी आहे. यात उजव्या नाकपुडीने श्वास घेऊन डाव्या नाकपुडीने श्वास सोडला जातो. विशेषतः हिवाळ्यात याचा सराव करण्याची शिफारस केली जाते; मात्र उच्च रक्तदाब व हृदयरोगी रुग्णांनी यापासून दूर राहावे. सूर्यभेदन प्राणायाम करणे सोपे आहे. यासाठी प्रथम सुखासन, पद्मासन किंवा कोणत्याही आरामदायक स्थितीत बसा. डावी नाकपुडी अंगठ्याने बंद करून उजव्या नाकपुडीने हळूहळू खोल श्वास घ्या. श्वास भरल्यानंतर दोन्ही नाकपुड्या बंद करून काही सेकंद श्वास रोखा. त्यानंतर डाव्या नाकपुडीने हळूहळू श्वास सोडा. हा एक फेरा (चक्र) आहे. असे दररोज सकाळी रिकाम्या पोटी १०–१५ फेरे करावेत.
हेही वाचा..
ट्रंप यांच्या वक्तव्यावर अमेरिकी गायिका मिलबेन काय म्हणाल्या ?
जपानच्या शिमानेमध्ये ६.२ तीव्रतेचा भूकंप
तज्ज्ञांच्या मते, या प्राणायामाचा नियमित सराव केल्यास सर्दी-जुकाम, नाक बंद होणे यांसारख्या शारीरिक समस्यांपासून मोठ्या प्रमाणात आराम मिळतो. आयुर्वेदानुसार हा प्राणायाम सूर्य नाडी (पिंगला नाडी) सक्रिय करतो, शरीरात अंतर्गत उष्णता (अग्नी) निर्माण करतो, पचन सुधारतो, प्रतिकारशक्ती वाढवतो तसेच मानसिक एकाग्रता व जीवनशक्ती (प्राण) जागृत करतो विशेषतः कफदोष (सर्दी-खोकला) असताना लाभदायक ठरतो. तो फुफ्फुसांची क्षमता वाढवतो आणि शरीर ऊर्जावान व ताजेतवाने ठेवतो.