भारतीय तंत्रज्ञान संस्था खरगपूर (Kharagpur IIT) येथील शास्त्रज्ञांनी चंद्राच्या अंतर्गत संरचनेविषयी एक महत्त्वपूर्ण शोध लावला आहे, जो भारताच्या आगामी चांद्रयान-४ मोहिमेसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. हे संशोधन भौतिक संशोधन प्रयोगशाळेच्या सहकार्याने करण्यात आले असून, चंद्राच्या प्रारंभिक विकासाशी संबंधित रहस्ये उलगडण्याच्या दिशेने ही मोठी प्रगती मानली जात आहे.
या संशोधनात शास्त्रज्ञांनी ‘इल्मेनाइट-बेअरिंग क्यूम्युलेट्स’ (IBC) नावाच्या दुर्मिळ खडकांचा अभ्यास केला, जे सुमारे ४.३ ते ४.४ अब्ज वर्षे जुने मानले जातात. त्या काळात चंद्राच्या पृष्ठभागावर मॅग्माचा विशाल महासागर अस्तित्वात होता. तो थंड होत असताना जड खनिजांचे थर चंद्राच्या आत खोलवर गेले आणि त्यांनी त्याच्या प्रारंभिक इतिहासाची माहिती जतन करून ठेवली.
शास्त्रज्ञांनी प्रयोगशाळेत चंद्राच्या अंतर्गत भागातील अत्यंत परिस्थिती पुन्हा निर्माण केली. यासाठी सुमारे ३ गिगापास्कल दाब आणि १५०० अंश सेल्सियसपेक्षा अधिक तापमान निर्माण करण्यात आले. या प्रयोगांमधून असे आढळले की IBC खडक अंशतः वितळून टायटॅनियम-समृद्ध मॅग्मा तयार करतात, जो चंद्राच्या पृष्ठभागावर आढळणाऱ्या बेसॉल्टशी साधर्म्य दर्शवतो.
मुख्य संशोधक प्रा. सुजॉय घोष यांनी सांगितले, “या निष्कर्षांमुळे चंद्रावरून आणल्या जाणाऱ्या नमुन्यांची उत्पत्ती आणि त्यांचा विकास अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास मदत होईल.” त्यांनी पुढे सांगितले की वेगवेगळ्या तापमानावर तयार होणाऱ्या मॅग्माचे स्वरूप वेगळे असते, ज्यामुळे चंद्राच्या पृष्ठभागावर आढळणाऱ्या विविध टायटॅनियम-समृद्ध खडकांचे स्पष्टीकरण करता येते. हे संशोधन चंद्राच्या आत मॅग्माच्या हालचालींवरही नवीन प्रकाश टाकते. काही मॅग्मा पृष्ठभागाकडे वर येतो, तर काही खोलवर परत जातो. या प्रक्रियेला ‘मेंटल ओव्हरटर्न’ असे म्हटले जाते, ज्यामुळे चंद्र हा स्थिर नसून गतिशील खगोलीय पिंड असल्याचे स्पष्ट होते.
हे ही वाचा:
… आणि लंडनला जाणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानाने सौदी अरेबियावरून घेतला यू-टर्न
मणिपूरमध्ये कुकी उग्रवाद्यांकडून सैन्याच्या चौकीवर गोळीबार; सुरक्षा कारवाई अधिक तीव्र
वडिलांना भेटू देत नसल्याने इम्रान खान यांच्या मुलाने ठोठावले यूएनएचआरसीचे दार
पर्यटन विभागापासून पोलिसांपर्यंत सर्वांना ‘धुरंधर’ची भुरळ; ‘हा’ डायलॉग प्रचंड ट्रेंडमध्ये
या शोधाचा थेट परिणाम चांद्रयान-४ मोहिमेवर होणार आहे, ज्याचा उद्देश या दशकात चंद्रावरून नमुने पृथ्वीवर आणणे हा आहे. ही मोहीम इस्रोच्या नेतृत्वाखाली राबवली जाणार असून, चांद्रयान-३ च्या यशानंतरचा पुढचा मोठा टप्पा मानली जात आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, टायटॅनियम-समृद्ध भागांची अचूक ओळख झाल्यामुळे लँडिंग साइट निवड अधिक अचूकपणे करता येईल. चांद्रयान-२ सारख्या ऑर्बिटर मोहिमांनी अशा भागांचे आधीच मॅपिंग केले आहे, परंतु या नव्या संशोधनामुळे त्यांचे विश्लेषण अधिक स्पष्ट होईल.