पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर होर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) जागतिक चर्चेचा विषय बनली आहे. जगातील सर्वात महत्त्वाच्या सागरी मार्गांपैकी एक असलेली ही सामुद्रधुनी आंतरराष्ट्रीय तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या मार्गातून जगातील मोठ्या प्रमाणातील कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूची वाहतूक होते. त्यामुळे या भागात निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही तणावाचा थेट परिणाम जागतिक ऊर्जा बाजारावर होऊ शकतो.
होर्मुझ सामुद्रधुनी पर्शियन आखात आणि गल्फ ऑफ ओमान यांना जोडणारा अरुंद समुद्री मार्ग आहे. या सामुद्रधुनीच्या एका बाजूला इराण तर दुसऱ्या बाजूला ओमान आणि संयुक्त अरब अमिराती हे देश आहेत. सुमारे ३९ किलोमीटर रुंदीची ही सामुद्रधुनी आंतरराष्ट्रीय जहाजवाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
जगातील एकूण समुद्री तेल वाहतुकीपैकी सुमारे २० ते ३० टक्के तेल होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जाते, असे मानले जाते. सौदी अरेबिया, इराक, कुवैत, कतार आणि संयुक्त अरब अमिराती यांसारख्या तेल उत्पादक देशांमधून निघणाऱ्या जहाजांना जागतिक बाजारपेठेत पोहोचण्यासाठी हा मार्ग अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे या मार्गाला अनेकदा “जगाची ऊर्जा जीवनरेखा” असेही म्हटले जाते.
होर्मुझ सामुद्रधुनी केवळ आर्थिकच नव्हे तर सामरिक दृष्ट्याही महत्त्वाची आहे. या भागात अनेक देशांच्या नौदलाची उपस्थिती असते. विशेषतः अमेरिका आणि त्याचे सहयोगी देश येथे नियमित गस्त घालत असतात, कारण या मार्गाची सुरक्षा जागतिक व्यापारासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
गेल्या काही दशकांमध्ये होर्मुझ सामुद्रधुनी अनेक वेळा आंतरराष्ट्रीय तणावाचे केंद्र बनली आहे. विशेषतः इराण आणि पाश्चिमात्य देशांमधील मतभेदांमुळे या मार्गावर अनेकदा तणाव निर्माण झाला आहे. इराणने काही वेळा या सामुद्रधुनीतून जहाजवाहतूक रोखण्याची धमकी दिल्याने जागतिक बाजारपेठेत तेलाच्या किंमतीत मोठी चढउतार झाली आहे.
भारत हा जगातील मोठ्या ऊर्जा आयातदार देशांपैकी एक आहे. भारताला आवश्यक असलेल्या कच्च्या तेलाचा मोठा भाग पश्चिम आशियातून येतो आणि त्यातील मोठ्या प्रमाणातील तेल होर्मुझ सामुद्रधुनीतून भारतात पोहोचते. त्यामुळे या मार्गाची सुरक्षितता भारतासाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे.
हे ही वाचा:
पत्रकार हत्या प्रकरणात गुरमीत राम रहीम निर्दोष पण, ‘या’ प्रकरणात मुक्काम तुरुंगातच
रशिया अमेरिकेच्या लष्करी तळांची गुप्त माहिती इराणला देतोय?
घरगुती गॅस ६० रुपयांनी तर, व्यावसायिक सिलेंडर ११५ रुपयांनी महागला
मुंब्रा येथे कन्स्ट्रक्शन व्यावसायिकाच्या घराबाहेर गोळीबार
होर्मुझ सामुद्रधुनी हा केवळ एक समुद्री मार्ग नसून जागतिक ऊर्जा पुरवठा, आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि सामरिक संतुलनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. या सामुद्रधुनीत निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही तणावाचा परिणाम केवळ मध्यपूर्वेतच नाही, तर संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो. म्हणूनच होर्मुझ सामुद्रधुनीला “जगाच्या ऊर्जा पुरवठ्याची जीवनरेखा” असे संबोधले जाते.