जानेवारी महिना ‘सर्व्हायकल हेल्थ अवेअरनेस मंथ’ म्हणून पाळला जातो, म्हणजे या कॅन्सरबाबत जनजागृती करण्याचा महिना. हा असा कॅन्सर आहे की ज्यामुळे भारतात दर आठ मिनिटांनी एका महिलेचा मृत्यू होतो. आरोग्यतज्ज्ञांनी शुक्रवारी सांगितले की सर्व्हायकल कॅन्सरशी लढण्यासाठी लसीकरण (व्हॅक्सिनेशन), तपासणी (स्क्रीनिंग) आणि लवकर उपचार अत्यंत आवश्यक आहेत. हा कॅन्सर गर्भाशयाच्या खालच्या भागात म्हणजेच सर्व्हिक्समध्ये होतो आणि ह्युमन पॅपिलोमा व्हायरस (एचपीव्ही) संसर्ग हे त्याचे मुख्य कारण मानले जाते.
जरी एचपीव्ही संसर्ग म्हणजे लगेच कॅन्सर असे नसले, तरी त्यामुळे सर्व्हिक्समध्ये काही बदल झाले आहेत का हे पाहण्यासाठी तपासणी करणे गरजेचे असते. एम्स दिल्लीतील आयआरसीएचमधील प्रिव्हेंटिव्ह ऑन्कोलॉजी विभागातील वैज्ञानिक डॉ. सुजाता पाठक यांनी सांगितले, “सर्व्हायकल कॅन्सर आणि स्तनाचा कॅन्सर हे महिलांमध्ये सर्वाधिक आढळणारे कॅन्सर आहेत. भारतात दर आठ मिनिटांनी एका महिलेचा सर्व्हायकल कॅन्सरमुळे मृत्यू होतो. यावरून हा आजार किती मोठा सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे हे स्पष्ट होते. काही देशांत मृत्यूचे प्रमाण खूप कमी आहे. सर्व्हायकल कॅन्सर पूर्णपणे टाळता येऊ शकतो. योग्य वेळी तपासणी किंवा योग्य वयात लसीकरण केल्यास तो १०० टक्के टाळता येतो.”
हेही वाचा..
आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सवात भारताचा अनुभव अप्रतिम
उद्धव ठाकरेंचं मुंबईतलं काम सांगा, ३ हजार घ्या!
राजकीय महत्त्वाकांक्षेसाठी सभागृहाचा गैरवापर सहन केला जाणार नाही
वैज्ञानिकांनी लावला नैसर्गिक प्रोटीनचा शोध
दिल्लीतील एका रुग्णालयातील स्त्रीरोग ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. राहुल डी. मोदी म्हणाले, “आधुनिक वैद्यकशास्त्रात कॅन्सर नियंत्रणाचे सर्वात यशस्वी उदाहरण म्हणजे सर्व्हायकल कॅन्सरची प्रतिबंधक व्यवस्था आहे. हा आजार प्रामुख्याने उच्च-धोका असलेल्या एचपीव्ही प्रकारांच्या दीर्घकालीन संसर्गामुळे होतो. लसीकरण, तपासणी आणि लवकर उपचार यांच्या एकत्रित वापरामुळे तो मोठ्या प्रमाणात टाळता येतो.”तज्ज्ञांनी सांगितले की जनजागृतीअभावी भारतात या आजाराचा भार वाढत आहे.
डॉ. पाठक म्हणाल्या की एचपीव्ही लस २००६ पासून उपलब्ध आहे, पण जनजागृती कमी होती. अलीकडे जागरूकता वाढली आहे कारण डब्ल्यूएचओने सर्व्हायकल कॅन्सरला मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या घोषित केली आहे. डॉ. मोदी म्हणाले, “लैंगिक जीवन सुरू होण्यापूर्वी किशोरवयीन मुलींना एचपीव्ही लस देण्याची शिफारस केली जाते. यामुळे सर्वाधिक धोकादायक एचपीव्ही प्रकारांपासून संरक्षण मिळते आणि बहुतांश सर्व्हायकल कॅन्सर प्रकरणे टाळता येतात.” एचपीव्ही लस सुरक्षित असून तिची चाचणी व्यवस्थित झालेली आहे. इंजेक्शनच्या ठिकाणी वेदना, लालसरपणा किंवा एखाद्या दिवशी हलका ताप असे किरकोळ दुष्परिणाम होऊ शकतात; मात्र गंभीर दुष्परिणाम नाहीत. ९ ते १४ वर्षांच्या मुलींना दोन डोस आवश्यक असतात. त्यापेक्षा मोठ्या वयात तीन डोस दिले जातात. डब्ल्यूएचओनुसार, एकच डोसही २० वर्षांपर्यंत संरक्षण देऊ शकतो.
लसीकरणाबरोबरच मासिक पाळीच्या काळात स्वच्छता राखणे आणि रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत ठेवणे महत्त्वाचे आहे. सुमारे ९० टक्के प्रकरणांमध्ये एचपीव्ही संसर्ग दोन वर्षांत आपोआप बरा होतो. तपासणीही तितकीच महत्त्वाची आहे. पॅप स्मिअर आणि एचपीव्ही डीएनए तपासणीमुळे कॅन्सरपूर्व बदल लवकर समजू शकतात, जे इनव्हेसिव्ह कॅन्सर होण्याआधीच सापडतात. एम्स दिल्लीने एका महिन्याची मोफत तपासणी मोहीम सुरू केली आहे. डॉ. पाठक म्हणाल्या, “कॅन्सर तयार व्हायला साधारण १५–२० वर्षे लागतात, त्यामुळे तपासणी व उपचारासाठी आपल्याकडे भरपूर वेळ असतो.” लक्षणे उशिरा दिसतात; आणि दिसली की कॅन्सर बऱ्याचदा पुढच्या टप्प्यात गेलेला असतो. उशीरा दिसणाऱ्या लक्षणांमध्ये रजोनिवृत्तीनंतर रक्तस्राव, दोन पाळ्यांमधील रक्तस्राव, जास्त प्रमाणात पांढरा स्त्राव, पोटदुखी किंवा कंबरेखालील पाठदुखी यांचा समावेश होतो. डॉ. पाठक यांनी सांगितले की या लक्षणांचा अर्थ नेहमी कॅन्सरच असा नसतो, पण त्याकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये.