भारतातील चलन व्यवस्थेत मोठा बदल घडवून आणण्याच्या दिशेने भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. सध्या कापूस-आधारित विशेष कागदावर छापल्या जाणाऱ्या चलनी नोटांऐवजी अधिक टिकाऊ आणि सुरक्षित अशा पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटा चलनात आणण्याची तयारी सुरू झाली असून, त्यासाठी पुढील वर्षी ₹१० आणि ₹२० च्या नोटांचा पायलट प्रकल्प राबवण्याची योजना आहे. यासाठी RBIच्या चलन छपाई विभागाने जागतिक उत्पादकांकडून सुरक्षा वैशिष्ट्यांनी युक्त पॉलिमर सब्स्ट्रेट पुरवठ्यासाठी ‘एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट’ (EOI) मागवले आहेत.
पॉलिमर नोटा या पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक मजबूत, जलरोधक आणि झिजण्यास प्रतिरोधक असतात. त्यामुळे त्यांचे आयुष्य साधारणपणे कागदी नोटांच्या तुलनेत अडीच पट अधिक असल्याचे मानले जाते. सतत वापरामुळे फाटणे, मळकट होणे किंवा खराब होणे अशा समस्या या नोटांमध्ये कमी प्रमाणात दिसतात. परिणामी, नोटा वारंवार छापण्याची गरज कमी होऊन दीर्घकालीन खर्चातही बचत होऊ शकते.
हे ही वाचा:
अभिषेक बॅनर्जींच्या कार्यालयावर बुलडोझर कारवाई
ट्रम्पना ठार करणाऱ्याला १ कोटी डॉलर; इराणसमर्थित गटाची घोषणा
पेपरफुटीनंतर आता नीट निकालात देखील मोठा गोंधळ!
मोदींच्या आवाहनालाही छेद! सोन्याचे दर घसरताच खरेदी पुन्हा वाढली
याशिवाय, पॉलिमर नोटांमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करता येतात. पारदर्शक विंडो, विशेष होलोग्राफिक घटक, मायक्रो प्रिंटिंग आणि बनावट नोटा ओळखण्यासाठी प्रगत सुरक्षा तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यामुळे बनावट नोटांचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे. जगातील अनेक देशांनी आधीच अशा नोटांचा अवलंब केला असून, भारतही त्या दिशेने पाऊल टाकत आहे.
RBIने यापूर्वीही पॉलिमर नोटांचा विचार केला होता. मात्र, विविध तांत्रिक आणि प्रशासकीय कारणांमुळे हा प्रस्ताव पुढे सरकला नव्हता. आता पुन्हा एकदा या योजनेला गती मिळाल्याचे दिसत असून, कमी मूल्याच्या ₹१० आणि ₹२० च्या नोटांपासून प्रयोग सुरू करण्यामागे त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर होणारा दैनंदिन वापर हे प्रमुख कारण आहे. या नोटा सर्वाधिक झिजतात आणि वारंवार बदलण्याची आवश्यकता भासते. त्यामुळे पायलट प्रकल्पाच्या माध्यमातून पॉलिमर नोटांची कार्यक्षमता, टिकाऊपणा आणि लोकांचा प्रतिसाद यांचे मूल्यमापन केले जाणार आहे.
भारतामध्ये डिजिटल व्यवहार झपाट्याने वाढत असले तरी रोख चलनाचा वापर अजूनही मोठ्या प्रमाणावर सुरू आहे. ग्रामीण भाग, लहान व्यवहार आणि असंघटित क्षेत्रात रोख पैशांचे महत्त्व कायम आहे. त्यामुळे अधिक टिकाऊ आणि सुरक्षित नोटा उपलब्ध करून देणे हे RBIसमोरचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट बनले आहे. वाढत्या चलन छपाई खर्चाच्या पार्श्वभूमीवरही पॉलिमर नोटा हा दीर्घकालीन आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर पर्याय ठरू शकतो.
मात्र, याचा अर्थ सध्याच्या कागदी नोटा तात्काळ बंद होणार किंवा चलनातून बाद केल्या जाणार आहेत, असा नाही. प्रारंभी हा केवळ मर्यादित प्रमाणातील पायलट प्रकल्प असेल. त्याचे निष्कर्ष समाधानकारक ठरल्यासच भविष्यात इतर मूल्यांच्या नोटांमध्येही पॉलिमर तंत्रज्ञानाचा विस्तार करण्याबाबत निर्णय घेतला जाईल. त्यामुळे आगामी काळात भारतीयांच्या पाकिटात अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित प्लास्टिकच्या चलनी नोटा दिसण्याची शक्यता आता अधिक बळावली आहे.