मुंबई शहराच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि भावनिक जीवनाचा अविभाज्य भाग असलेले प्रभादेवी येथील श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर हे केवळ एक देवस्थान नाही, तर कोट्यवधी भाविकांची श्रद्धा, आशा आणि विश्वास यांचे प्रतीक आहे. देशभरातूनच नव्हे तर जगभरातून दरवर्षी लाखो भक्त येथे दर्शनासाठी येतात. “सिद्धी देणारा विनायक” अशी ख्याती असलेला हा गणपती अडचणी दूर करून कार्यसिद्धी देतो, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. या लेखात सिद्धिविनायक मंदिराची सोशल मीडियावर आलेल्या लेखाच्या आधारीत हा लेख.
सिद्धिविनायक मंदिराचे स्थान व परिसर
श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर हे मुंबईच्या दादर (पश्चिम) विभागातील प्रभादेवी येथे, एस. के. बोले मार्गावर स्थित आहे. दादर रेल्वे स्थानक, प्रभादेवी स्थानक, तसेच पश्चिम द्रुतगती महामार्ग यांपासून मंदिर सहज पोहोचण्याजोग्या अंतरावर आहे. त्यामुळे मुंबईतील तसेच मुंबईबाहेरील भाविकांना येथे येणे सोयीचे ठरते. आजूबाजूला वसलेले निवासी व व्यापारी परिसर, रस्ते, पूल आणि सार्वजनिक वाहतूक यांमुळे मंदिर हा भाग शहराच्या मध्यवर्ती धार्मिक केंद्रांपैकी एक बनला आहे.
सिद्धिविनायक गणपतीची स्थापना : इतिहासाची पार्श्वभूमी
श्री सिद्धिविनायक मंदिराची स्थापना १९ नोव्हेंबर १८०१ रोजी झाली, ही बाब ऐतिहासिक कागदपत्रे आणि अधिकृत नोंदींवर आधारित आहे. मंदिराची उभारणी लक्ष्मण विठू पाटील आणि त्यांच्या पत्नी देऊबाई पाटील यांनी केली. त्या काळात प्रभादेवी परिसर तुलनेने कमी वस्तीचा, हिरवळीने वेढलेला आणि शांत होता.
देऊबाई पाटील या नि:संतान होत्या, असे सांगितले जाते. आपल्या इच्छापूर्तीच्या भावनेतून आणि गणपतीवरील अढळ श्रद्धेतून त्यांनी या मंदिराच्या उभारणीसाठी पुढाकार घेतला. मंदिर स्थापनेचा मूळ उद्देश हा गणेशभक्तांसाठी एक साधे पण पवित्र उपासना स्थळ निर्माण करणे हाच होता.
गणपतीची मूर्ती : कुठे सापडली व तिचे वैशिष्ट्य
सिद्धिविनायक गणपतीची मूर्ती ही काळ्या पाषाणातून एकसंध (monolithic) कोरलेली आहे. अधिकृत नोंदींनुसार ही मूर्ती मुद्दाम घडवून प्रतिष्ठापित करण्यात आली होती. काही लोककथांमध्ये “मूर्ती सापडली” अशा कथा सांगितल्या जातात; मात्र अधिकृत आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या मूर्ती सापडल्याचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे या बाबी लोकपरंपरा किंवा श्रद्धात्मक कथा म्हणूनच पाहाव्यात.
मूर्तीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे गणपतीची सोंड उजव्या बाजूला वळलेली आहे. उजव्या सोंडेचा गणपती हा अत्यंत जागृत, शक्तिशाली आणि शिस्तप्रिय मानला जातो. अशी मान्यता आहे की या स्वरूपाच्या गणपतीची उपासना नियम, संयम आणि श्रद्धेने करावी लागते.
मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी आणि सिद्धी या समृद्धी व यशाच्या देवता विराजमान आहेत. गणपतीच्या हातांमध्ये कमळ, परशु, जपमाळ आणि मोदक अशी प्रतीके दर्शवली आहेत, जी ज्ञान, वैराग्य, साधना आणि आनंद यांचे प्रतीक मानली जातात.
सुरुवातीचे मंदिर कसे होते?
१८०१ साली उभारलेले सिद्धिविनायक मंदिर हे आजच्या भव्य मंदिराच्या तुलनेत अत्यंत लहान आणि साधे होते. काळ्या दगडात घडवलेली मूर्ती, लहानसे गर्भगृह आणि अत्यल्प सजावट अशी त्याची रचना होती. त्या काळी मंदिराचा परिसर मोकळा होता आणि भाविकांची संख्याही मर्यादित होती.
हळूहळू गणपतीच्या चमत्कारिक अनुभूतींच्या कथा, भक्तांचे अनुभव आणि सिद्धिविनायकाची कीर्ती मुंबईभर पसरू लागली. त्यामुळे भाविकांची संख्या वाढत गेली आणि मंदिर विस्ताराची गरज निर्माण झाली.
नवे भव्य मंदिर : पुनर्बांधणी आणि विकास
भाविकांची वाढती संख्या, दर्शनाची गरज आणि काळानुरूप सुविधा लक्षात घेऊन १९९० साली मंदिराच्या नूतनीकरणाचा निर्णय घेण्यात आला. हे काम टप्प्याटप्प्याने करण्यात आले आणि साधारण तीन वर्षांत मंदिराचे आधुनिक स्वरूप पूर्ण झाले.
नव्या मंदिराच्या बांधकामासाठी पिंक ग्रॅनाईट आणि मार्बल यांचा वापर करण्यात आला. मंदिराची रचना बहुमजली असून, गर्भगृह, मंडप, दर्शन रांगा, प्रशासकीय कार्यालये आणि भाविकांसाठी आवश्यक सुविधा यांचा समावेश करण्यात आला.
१३ जून १९९४ रोजी मंदिराच्या शिखरावर कुंभाभिषेक व कलश स्थापना करण्यात आली. यानंतर सिद्धिविनायक मंदिराने आजचे भव्य आणि व्यवस्थित स्वरूप प्राप्त केले.
मंदिरातील रचना व अंतर्गत व्यवस्था
आजचे सिद्धिविनायक मंदिर हे केवळ एक पूजास्थान नसून एक संपूर्ण धार्मिक संकुल आहे. गर्भगृहात मुख्य सिद्धिविनायक मूर्ती असून, गर्भगृहाच्या दरवाजांवर अष्टविनायकांची कोरीव नक्षीकाम केलेली आहे. गर्भगृहाच्या आतील भागात सुवर्ण सजावट असून वातावरण अत्यंत पवित्र आणि शांत आहे.
मंदिराच्या विविध मजल्यांवर पूजा व्यवस्था, महा-नैवेद्य स्वयंपाकगृह, ट्रस्टची कार्यालये, सभागृह, ग्रंथालय आणि अभ्यासिका आहेत. मंदिराच्या शिखरावर अनेक सुवर्णकलश बसवण्यात आले असून ते मंदिराच्या भव्यतेत भर घालतात.
सिद्धिविनायक मंदिर ट्रस्ट व प्रशासन
श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिराचे व्यवस्थापन श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर ट्रस्ट मार्फत केले जाते. ट्रस्ट मंदिरातील पूजा, दर्शन व्यवस्था, सुरक्षा, दान व्यवस्थापन, सामाजिक उपक्रम आणि भाविकांसाठीच्या सुविधांची जबाबदारी सांभाळतो.
ट्रस्टद्वारे विविध सामाजिक उपक्रम, आरोग्य शिबिरे, शैक्षणिक मदत, आपत्ती मदतकार्य अशा उपक्रमांनाही पाठबळ दिले जाते.
दर्शन व्यवस्था व मंदिराची वेळ
सिद्धिविनायक मंदिरात दररोज पहाटेपासून रात्रीपर्यंत दर्शन व पूजा चालते. सकाळी काकड आरतीने दिवसाची सुरुवात होते, तर रात्री शेजारतीनंतर मंदिर बंद होते.
सामान्य दिवसांमध्ये सकाळी लवकर दर्शन सुरू होते आणि रात्री सुमारे ९.५० वाजेपर्यंत चालते. मंगळवार हा सिद्धिविनायकाचा विशेष दिवस मानला जातो. या दिवशी दर्शन वेळा वाढवण्यात येतात आणि पहाटेपासून उशिरापर्यंत भाविकांसाठी मंदिर खुले असते.
आरतीचे वेळापत्रक ठरावीक असून काकड आरती, धूप आरती, सायंकाळची आरती आणि शेजारती अशा विविध आरती दररोज केल्या जातात. प्रत्येक आरती साधारणतः १० ते ३० मिनिटांच्या दरम्यान चालते.
सण, उत्सव आणि विशेष कार्यक्रम
सिद्धिविनायक मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम आणि उत्सव साजरे केले जातात. त्यामध्ये भाद्रपद महिन्यातील गणेश चतुर्थी उत्सव हा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा उत्सव असतो. या काळात मंदिर परिसर भक्तांनी फुलून जातो.
याशिवाय विनायक चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, माघी गणेश जयंती यांसारख्या विशेष दिवसांना मंदिरात खास पूजा, अभिषेक आणि आरती आयोजित केल्या जातात. काही विशिष्ट विधींमुळे वर्षातून काही दिवस मुख्य मूर्तीचे दर्शन मर्यादित स्वरूपात दिले जाते, याची माहिती ट्रस्ट आधीच जाहीर करतो.
भाविकांसाठी नियम व सूचना
मंदिरात येणाऱ्या भाविकांनी सभ्य वेशभूषा, शिस्त आणि शांतता पाळणे अपेक्षित असते. सुरक्षा कारणास्तव काही वस्तूंवर निर्बंध असतात. दर्शनासाठी रांगेत संयम ठेवणे आणि ट्रस्टच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
सिद्धिविनायकाचे धार्मिक व सामाजिक महत्त्व
सिद्धिविनायक मंदिर हे आज केवळ मुंबईचेच नव्हे, तर भारतातील सर्वात श्रीमंत, प्रसिद्ध आणि श्रद्धेचे केंद्र असलेले गणपती मंदिर मानले जाते. राजकीय नेते, कलाकार, उद्योगपती, सामान्य नागरिक – सर्वजण येथे समान श्रद्धेने नतमस्तक होतात. यामुळेच सिद्धिविनायक मंदिर “लोकशाही श्रद्धेचे प्रतीक” म्हणूनही ओळखले जाते.