सकाळच्या चहासोबत किंवा संध्याकाळच्या नाश्त्याला बिस्किट खाणे ही अनेकांची आवडती सवय आहे. हे कुरकुरीत बिस्किट, जे प्रामुख्याने मैदा (रिफाइंड गव्हाचे पीठ), साखर आणि बटर किंवा तेलापासून बनवलेले असतात. बिस्कीट खाण्याची ही रोजची सवय नकळत तुमच्या आरोग्यावर परिणाम करत आहे का? नव्या संशोधनांनुसार आणि आरोग्यतज्ज्ञांच्या इशाऱ्यांनुसार, नियमित सेवनामुळे वजनवाढ ते गंभीर दीर्घकालीन आजारांपर्यंत धोके वाढू शकतात.
मैदा म्हणजे गव्हाचे पांढरे पीठ, ज्यावर मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे त्यातील पौष्टिक तत्त्वांनी समृद्ध असलेले ब्रॅन आणि जर्म काढून टाकले जातात. परिणामी, स्टार्चचे प्रमाण जास्त पण फायबर, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे कमी असलेले बारीक पीठ तयार होते. बिस्किटातील दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे साखर, जी गोडवा देते; मात्र ती ऊर्जा पटकन वाढवून नंतर झपाट्याने कमी करते. तिसरा घटक म्हणजे बटर किंवा तेल (कंपनीच्या बिस्किटांमध्ये बहुधा पाम तेल वापरले जाते), ज्यामध्ये संतृप्त आणि कधी कधी ट्रान्स फॅट असतात. हे शरीरात साचू शकतात. हा संयोग चवीला आकर्षक असला तरी रोजच्या सेवनामुळे समस्या निर्माण करू शकतो.
मैद्याचा ग्लायसेमिक इंडेक्स जास्त असतो, म्हणजे तो पटकन ग्लुकोजमध्ये रूपांतरित होतो. त्यामुळे रक्तातील साखर अचानक वाढते आणि नंतर कमी होते. यामुळे थकवा, चिडचिड आणि अधिक गोड खाण्याची इच्छा निर्माण होऊ शकते. कालांतराने यामुळे इन्सुलिन प्रतिकार वाढू शकतो, जो टाइप २ मधुमेहाचा प्रारंभिक टप्पा आहे. संशोधनानुसार रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्सवर आधारित आहारामुळे, विशेषतः बैठी जीवनशैली असलेल्या किंवा आनुवंशिक प्रवृत्ती असलेल्या लोकांमध्ये, मधुमेहाचा धोका वाढतो.
बिस्किटांतील फॅट—विशेषतः हायड्रोजनेटेड तेलांमधून येणारे ट्रान्स फॅट—LDL (वाईट) कोलेस्टेरॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्स वाढवू शकतात, ज्यामुळे हृदयविकार आणि उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढतो. अनेक नमकीन बिस्किटांमध्ये लपलेले जास्त प्रमाणातील मीठ रक्तदाबाची समस्या अधिक गंभीर करू शकते.
फायबर कमी असल्यामुळे बिस्किटे पोट भरल्याची भावना देत नाहीत, त्यामुळे नकळत अर्धे पॅकेट संपते. एका छोट्या बिस्किटात साधारण ४३ कॅलरीज, ५.९ ग्रॅम कार्बोहायड्रेट्स (त्यात २.४ ग्रॅम साखर) आणि १.९४ ग्रॅम फॅट असते. मोठ्या बिस्किटात (सुमारे ४५ ग्रॅम) १६६ कॅलरीज, १९.३ ग्रॅम कार्बोहायड्रेट्स, ८.५ ग्रॅम फॅट आणि फक्त १.१ ग्रॅम फायबर असतो. दररोजचे सेवन लठ्ठपणाला कारणीभूत ठरू शकते, ज्यामुळे सांधेदुखी, झोपेच्या समस्या यांसारखे इतर त्रास वाढू शकतात.
मैद्यातील फायबरच्या कमतरतेमुळे बद्धकोष्ठता, पोट फुगणे आणि आतड्यांतील सूक्ष्मजीवांचे असंतुलन निर्माण होऊ शकते. यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होऊ शकते आणि दाहजन्य आजारांचा धोका वाढू शकतो. शारीरिक परिणामांव्यतिरिक्त, मैद्यावर आधारित आहार मानसिक आरोग्यावरही परिणाम करू शकतो—जसे अन्नाचे व्यसन, रक्तातील साखरेतील चढ-उतारामुळे उदासीनता आणि विचारक्षमतेत घट. वाढलेले इन्सुलिन त्वचेत तेलनिर्मिती वाढवू शकते, ज्यामुळे मुरुमांसारख्या समस्या वाढू शकतात.
हे ही वाचा:
तारिक रहमान यांच्या शपथविधीसाठी पंतप्रधान मोदींना मिळणार आमंत्रण?
अभिनेता धनुषकडून ‘या’ कारणासाठी २० कोटींच्या नुकसानभरपाईची मागणी
मुलुंडमध्ये मेट्रो बांधकामाचा स्लॅब कोसळून एकाचा मृत्यू
ऑनलाइन बेटिंग रॅकेटचा पर्दाफाश; दिल्लीतील शाळांना बॉम्बच्या धमक्यांबाबतचेही मिळाले पुरावे
कधीतरी बिस्किट खाणे चालते, पण रोजची सवय धोकादायक ठरू शकते. रिफाइंड कार्ब्सवर आधारित आहारामुळे वर्षाला ५–१० पाउंड वजनवाढ होऊ शकते आणि २०–५०% पर्यंत दीर्घकालीन आजारांचा धोका वाढू शकतो. मधुमेह किंवा हृदयविकार असलेल्या लोकांनी विशेष काळजी घ्यावी.
सुरक्षित पर्याय कोणते?
संपूर्ण धान्यांपासून—जसे गव्हाचे पीठ, रागी किंवा बाजरी—बनवलेली बिस्किटे तुलनेने चांगली असू शकतात. मात्र त्यात साखर, तेल किंवा बटर जास्त असल्यास समस्या कायम राहते. फायबरयुक्त पर्याय पचन सुधारतात आणि ऊर्जा स्थिर ठेवतात. घरी गुळ वापरून आणि मर्यादित प्रमाणात तूप घालून बनवलेली बिस्किटे अधिक चांगला पर्याय ठरू शकतात.