भारतात उन्हाळ्यात ४५ अंश सेल्सिअस तापमान अनेक शहरांसाठी नित्याचं असतं. राजस्थान, दिल्ली, विदर्भ किंवा मराठवाड्यातील लोक हे तापमान सहन करून रोजचं आयुष्य जगतात. पण दुसरीकडे, ब्रिटनमध्ये तापमान ३५ अंशांपर्यंत पोहोचताच परिस्थिती इतकी गंभीर बनते की, शाळा बंद होतात, रेल्वेचा वेग कमी केला जातो, रुग्णालयांवर ताण वाढतो आणि सरकारला रेड हीट अलर्ट जारी करावा लागतो. मग प्रश्न पडतो… भारतात ४५°C आणि ब्रिटनमध्ये ३५°C — तरी ब्रिटनची उष्णता इतकी असह्य का वाटते?
यामागे केवळ तापमान जबाबदार नाही. हवेतला ओलावा, इमारतींची रचना, वातानुकूलनाची कमतरता आणि हवामानाशी जुळवून घेतलेली मानवी जीवनशैली या सर्वांचा मिळून हा परिणाम होतो. त्यामुळे ब्रिटनमधील ३५ अंशांचे तापमान अनेकदा भारतातील ४५ अंशांपेक्षा अधिक त्रासदायक ठरते.
घाम येतो… पण शरीर थंड होत नाही
आपल्या शरीराचं नैसर्गिक ‘कूलिंग सिस्टम’ म्हणजे घाम. घाम त्वचेवरून बाष्पीभवन झाला की शरीरातील उष्णता कमी होते. मात्र ब्रिटनमध्ये उष्णतेसोबत आर्द्रताही (Humidity) जास्त असते. हवेत आधीच भरपूर ओलावा असल्याने घाम पटकन सुकत नाही. परिणामी शरीर थंड होत नाही आणि उष्णता अधिक जाणवते. यालाच ‘फील्स लाईक टेम्परेचर’ किंवा ‘हीट इंडेक्स’चा परिणाम म्हणतात. काही भागांत ३५ अंशांचे तापमान प्रत्यक्षात ४० ते ४१ अंशांसारखे जाणवत असल्याचे हवामान तज्ज्ञ सांगतात.
ब्रिटनची घरे थंडीसाठी… उष्णतेसाठी नाही
भारतातील बहुतांश घरे उष्ण हवामान लक्षात घेऊन बांधली जातात. मोठ्या खिडक्या, हवेशीर रचना, छतावरील पंखे आणि अनेक ठिकाणी एसीची सुविधा सामान्य आहे. पण ब्रिटनमध्ये परिस्थिती उलट आहे. तेथील घरे उष्णता आत टिकवून ठेवण्यासाठी तयार केली गेली आहेत. जाड भिंती, डबल ग्लेझ्ड खिडक्या आणि उष्णता बाहेर जाऊ न देणारी रचना हिवाळ्यासाठी फायदेशीर असली तरी उन्हाळ्यात हीच घरे ‘ओव्हन’सारखी तापतात.
एसी नसल्याने वाढतो त्रास
भारतात कार्यालये, मॉल्स, घरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी वातानुकूलन मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असते. मात्र ब्रिटनमध्ये पारंपरिकरीत्या उष्णता कमी असल्याने बहुतांश घरांमध्ये एअर कंडिशनरच नसतात. त्यामुळे बाहेरची गरमी घरातही कायम राहते आणि लोकांना आराम मिळत नाही.
उष्णतेची सवयही महत्त्वाची
भारतीय नागरिक वर्षानुवर्षे प्रखर उन्हाळ्याशी जुळवून घेतात. शरीरही अशा हवामानाशी सवयीचे होते. ब्रिटनमध्ये मात्र बहुतांश काळ हवामान थंड किंवा सौम्य असते. त्यामुळे अचानक आलेल्या उष्णतेचा परिणाम शरीरावर अधिक तीव्र होतो आणि उष्माघात, निर्जलीकरण यांसारख्या समस्या वाढतात.
युरोपमध्ये विक्रमी उष्णतेचा कहर
सध्या संपूर्ण पश्चिम युरोप उष्णतेच्या तीव्र लाटेचा सामना करत आहे. ब्रिटनमध्ये जून महिन्यातील विक्रमी तापमानाची नोंद झाली असून फ्रान्स, स्वित्झर्लंड, स्पेन आणि इटलीसह अनेक देशांमध्ये रेड अलर्ट जारी करण्यात आले आहेत. काही ठिकाणी शाळा बंद ठेवण्यात आल्या आहेत, रेल्वे सेवा विस्कळीत झाली असून रुग्णालयांवरही ताण वाढला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदलामुळे अशा तीव्र उष्णतेच्या लाटा अधिक वारंवार आणि अधिक धोकादायक होत आहेत.
हे ही वाचा:
व्हेनेझुएलाच्या मदतीसाठी भारताचे ‘ऑपरेशन अमिस्ताद’
ऑपरेशन सिंदूरमधील सहा हुतात्म्यांची नावे प्रथमच जाहीर
राम मंदिर देणगी गैरव्यवहार प्रकरणानंतर चंपत राय यांचा राजीनामा
सिया दोषी असेल तर मृत्युदंडाची शिक्षा द्या!
म्हणूनच ३५°C आणि ४५°C यांची तुलना चुकीची!
उष्णतेचा अनुभव केवळ थर्मामीटरवरील आकड्यांवर ठरत नाही. हवेतला ओलावा, वाऱ्याचा वेग, इमारतींची रचना, वातानुकूलनाची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामानाशी शरीराची जुळवणूक या सर्व गोष्टी मिळून माणसाला उष्णता किती जाणवेल हे ठरवतात. म्हणूनच भारतातील ४५ अंश सेल्सिअसपेक्षा ब्रिटनमधील ३५ अंश सेल्सिअस अनेकांना अधिक असह्य वाटू शकतात.