आजच्या वेगवान जीवनशैलीत तणाव हा जवळजवळ प्रत्येकाचाच कायमचा साथीदार झाला आहे. ऑफिसच्या डेडलाईन्स, आर्थिक दबाव, नातेसंबंधांतील चिंता आणि सोशल मीडियाचा सततचा प्रभाव- या सगळ्यांचा परिणाम फक्त मेंदूवरच नाही, तर पोटाच्या आरोग्यावरही गंभीरपणे होत आहे. अलीकडील वैज्ञानिक अभ्यासांनुसार तणाव आणि पचनसंस्थेच्या आजारांमध्ये खोल आणि थेट संबंध आहे.
तणाव आणि पचनसंस्थेचे नाते
जेव्हा एखादी व्यक्ती तणावात असते, तेव्हा शरीरातील “फाइट ऑर फ्लाइट” (लढा किंवा पळा) प्रणाली सक्रिय होते. या वेळी शरीर अॅड्रेनालिन आणि कॉर्टिसोलसारखे हार्मोन्स स्रवते, जे पचनासारख्या “गैर-आवश्यक” क्रियांमधून ऊर्जा काढून ती जगण्यासाठी आवश्यक प्रक्रियांकडे वळवतात. हार्वर्ड हेल्थच्या एका अहवालानुसार, अतिशय तणावाच्या अवस्थेत पचनक्रिया मंदावते किंवा काही काळासाठी थांबूही शकते. हलका तणाव असेल तर पोटदुखी, गॅस किंवा जुलाब होऊ शकतात. मात्र दीर्घकाळ टिकणारा तणाव (क्रॉनिक स्ट्रेस) पचनसंस्थेला खोलवर नुकसान पोहोचवतो.
मेंदू आणि पोट यांचा थेट संबंध
वैज्ञानिक याला “गट-ब्रेन अॅक्सिस” म्हणतात, म्हणजे मेंदू आणि आतड्यांमधील द्विदिशात्मक संवाद प्रणाली. तणावामुळे ही प्रणाली बिघडते, ज्याचा परिणाम आतड्यांची हालचाल, त्यांच्या भिंतींची मजबुती आणि चांगल्या जिवाणूंच्या संतुलनावर होतो. तणावाच्या काळात स्रवणारा CRF (कॉर्टिकोट्रोपिन-रिलिझिंग फॅक्टर) हा हार्मोन आतड्यांच्या क्रिया बदलतो. संशोधनानुसार त्यामुळे आतड्यांच्या भिंतींमधील “टाइट जंक्शन्स” कमकुवत होतात आणि जिवाणू तसेच विषारी घटक रक्तात प्रवेश करू शकतात. या अवस्थेला सामान्य भाषेत “लीकी गट” असे म्हटले जाते, ज्यामुळे सूज येते आणि पोषक घटकांचे योग्य शोषण होत नाही.
आपल्या आतड्यांमध्ये असलेले अब्जावधी जिवाणू- ज्यांना गट मायक्रोबायोम म्हणतात- हे पचन आणि मानसिक आरोग्य दोन्हीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. दीर्घकाळ तणावात राहिल्याने लॅक्टोबॅसिलस आणि बिफिडोबॅक्टेरियमसारखे चांगले जिवाणू कमी होतात आणि हानिकारक जिवाणू वाढतात. लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हणजे शरीरातील सुमारे ९५% सेरोटोनिन (आनंदाचे हार्मोन) आतड्यांमध्येच तयार होते. मायक्रोबायोम बिघडल्यास पचन बिघडतेच, पण चिंता आणि नैराश्यही वाढू शकते. यामुळे एक दुष्टचक्र तयार होते- तणावामुळे पोट बिघडते आणि पोटाच्या समस्यांमुळे तणाव वाढतो.
आजच्या काळात ही समस्या का वाढत आहे?
तज्ज्ञांच्या मते आधुनिक जीवनशैली ही यामागची मोठी कारणे आहेत. सतत ऑनलाइन राहणे, नोकरीतील अनिश्चितता, कोविडनंतर वाढलेल्या मानसिक समस्या आणि सोशल मीडियातून निर्माण होणारा तणाव याचा परिणाम विशेषतः मिलेनियल्स आणि जेन झीमध्ये अधिक दिसून येतो. अभ्यासांमधून हेही स्पष्ट झाले आहे की पोटाच्या समस्यांमुळे नैराश्याचा धोका सुमारे ७% आणि चिंतेचा धोका ८.८% पर्यंत वाढतो.
तणाव आणि पोटाच्या समस्यांवर नियंत्रण मिळवता येते. योग, ध्यान आणि व्यायाम, कॉग्निटिव्ह बिहेवियर थेरपी (CBT), प्रोबायोटिक्स आणि संतुलित आहार, डिजिटल डिटॉक्स आणि पुरेशी झोप- हे सर्व उपाय गट-ब्रेन अॅक्सिस संतुलित ठेवण्यास मदत करतात.