हवामान बदलाचा परिणाम आता केवळ तापमानवाढीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो थेट मानवी जीवितासाठी मोठा धोका बनत चालला आहे. भारतातील वाढत्या उष्णतेच्या लाटा आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या आरोग्य संकटाबाबत एका नव्या अभ्यासाने गंभीर इशारा दिला आहे. या अभ्यासानुसार, उत्तर प्रदेश आणि बिहार ही राज्ये भविष्यातील उष्णतेच्या संकटासाठी सर्वाधिक संवेदनशील ठरू शकतात. संशोधकांनी दिलेल्या अंदाजानुसार, अत्यंत तीव्र उष्णतेचा एकच दिवस देशभरात सुमारे ३,४०० अतिरिक्त मृत्यू घडवू शकतो, तर सलग पाच दिवस उष्णतेची लाट कायम राहिल्यास मृत्यूंची संख्या तब्बल ३० हजारांच्या आसपास पोहोचू शकते.
अभ्यासात भारतातील विविध राज्यांतील लोकसंख्या, हवामानाची परिस्थिती, मृत्यूदर आणि उष्णतेचा मानवी आरोग्यावर होणारा परिणाम यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. त्यातून उत्तर प्रदेश सर्वाधिक धोक्याच्या यादीत असल्याचे स्पष्ट झाले. केवळ या एका राज्यातच पाच दिवसांच्या तीव्र उष्णतेच्या लाटेमुळे सुमारे ८ हजारांहून अधिक अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात, तर बिहारमध्येही हजारो लोकांचा जीव धोक्यात येऊ शकतो. दाट लोकसंख्या, गरिबी, अपुरी आरोग्य व्यवस्था आणि मोठ्या प्रमाणावर मैदानी काम करणारे नागरिक यामुळे या राज्यांमधील धोका आणखी वाढतो.
हे ही वाचा:
अहमदाबादमध्ये २९० हून अधिक संशयित बांगलादेशी नागरिक ताब्यात
सोन्या-चांदीच्या दरात पुन्हा घसरण
मालवीय नगर अग्निकांड: सहा खोल्यांच्या परवानगीवर सुरू होते २५ खोल्यांचे संचालन
गोपाळगड किल्ल्याच्या किल्ल्या कुणाकडे? १५ दिवसांत अहवाल सादर करा!
उष्णतेमुळे होणारे मृत्यू अनेकदा अधिकृत आकडेवारीत नोंदवले जात नाहीत. अनेक व्यक्तींचा मृत्यू हृदयविकार, श्वसनाचे आजार, मूत्रपिंड निकामी होणे किंवा इतर वैद्यकीय कारणांमुळे झाल्याचे नमूद केले जाते. मात्र त्यामागील मूळ कारण तीव्र उष्णता असू शकते. त्यामुळे प्रत्यक्षात उष्णतेमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या नोंदवलेल्या आकड्यांपेक्षा खूप जास्त असण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
उत्तर भारतातील लाखो शेतकरी, बांधकाम कामगार, रिक्षाचालक आणि रोजंदारीवर काम करणारे नागरिक दिवसभर उन्हात काम करतात. तापमान ४५ अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेल्यानंतर शरीरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्याची क्षमता कमी होऊ लागते. परिणामी निर्जलीकरण, उष्माघात, रक्तदाबातील चढउतार, हृदयविकार आणि इतर गंभीर आजारांचा धोका वाढतो. वृद्ध व्यक्ती, लहान मुले आणि आधीपासूनच गंभीर आजारांनी ग्रस्त असलेले नागरिक सर्वाधिक धोक्यात असतात.
तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदलामुळे उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र, अधिक दीर्घकालीन आणि अधिक वारंवार होत आहेत. त्यामुळे ही केवळ पर्यावरणाशी संबंधित समस्या राहिलेली नसून ती सार्वजनिक आरोग्याशी निगडित राष्ट्रीय आपत्ती बनत आहे. परिस्थितीची गंभीरता लक्षात घेता केंद्र आणि राज्य सरकारांनी प्रभावी ‘हीट अॅक्शन प्लॅन’ राबवणे, नागरिकांना वेळोवेळी सतर्कतेचे इशारे देणे, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि आरोग्य यंत्रणा अधिक सक्षम करणे आवश्यक असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे. अन्यथा येत्या काळात उष्णतेचा हा अदृश्य शत्रू हजारो जीवांवर बेतू शकतो आणि भारतासमोर एक मोठे मानवी संकट उभे राहू शकते.