भारताचे स्वदेशी लढाऊ विमान एलसीए तेजस पुन्हा एकदा आकाशात झेप घेण्यासाठी सज्ज झाले आहे. फेब्रुवारीमध्ये झालेल्या अपघातानंतर सुमारे दोन महिने ग्राउंडेड राहिल्यानंतर हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) ने ८ एप्रिलपासून तेजस ताफा पुन्हा उड्डाण करणार असल्याची घोषणा केली आहे.
गेल्या दोन वर्षांत तेजसशी संबंधित तीन मोठे अपघात घडले आहेत. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये एका विमानाची हार्ड लँडिंग झाली आणि त्याला गंभीर नुकसान झाले. २०२४ मधील अपघात हा इंजिन फ्युएल फीड समस्येशी संबंधित होता. तर नोव्हेंबर २०२५ मध्ये दुबई एअर शोदरम्यान झालेल्या दुर्घटनेत विंग कमांडर नमांश स्याल यांचा मृत्यू झाला. या घटनांनंतर सुमारे ३४ विमानांचा संपूर्ण ताफा तात्पुरता ग्राउंड करण्यात आला होता.
भारतीय वायुसेनेसाठी (IAF) तेजस अत्यंत महत्त्वाचा आहे. मिग-२१ विमानांच्या निवृत्तीनंतर स्क्वॉड्रनची संख्या ३० पेक्षा कमी झाली आहे, तर मंजूर संख्या ४२ आहे. पाकिस्तान आणि चीनसारख्या दुहेरी आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर तेजसची उपलब्धता रणनीतिकदृष्ट्या अत्यावश्यक मानली जाते.
तेजस प्रकल्पाचा संथ वेग वायुसेनेसाठी डोकेदुखी ठरत आहे. यामागील एक मोठे कारण म्हणजे या प्रकल्पाची गुंतागुंतीची प्रशासकीय रचना. या प्रकल्पात एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एजन्सी (ADA) डिझाइन, HAL उत्पादन आणि वायुसेना वापरकर्ता अशा वेगवेगळ्या भूमिकांमध्ये आहेत, पण त्यांच्यातील समन्वयाचा अभाव वारंवार दिसून आला. संरक्षण तज्ज्ञ संदीप उन्नीथन यांच्या मते, “ही चार वेगवेगळ्या संस्थांमध्ये विभागलेली योजना होती, जिथे समन्वयाच्या अभावामुळे विलंब झाला.”
एअर मार्शल (निवृत्त) फिलिप राजकुमार यांच्या मते, १९८३ पासून प्रकल्प मोजणे भ्रामक आहे, कारण प्रत्यक्ष विकास १९९३ नंतर सुरू झाला आणि २००१ मध्ये पहिली उड्डाण शक्य झाली. तेजस प्रकल्पातील मोठे आव्हान म्हणजे स्वदेशी ‘कावेरी’ इंजिन अपयशी ठरणे. त्यामुळे विमानाला अमेरिकन कंपनी जनरल इलेक्ट्रिकच्या इंजिनवर अवलंबून राहावे लागले, ज्याच्या पुरवठ्यातही विलंब झाला. काही तज्ज्ञांच्या मते, कावेरी इंजिन वेळेत वेगळे करणे ही एक मोठी रणनीतिक चूक होती, जरी त्याचा काही उपयोग इतर प्रकल्पांमध्ये होत आहे.
हे ही वाचा:
पश्चिम बंगालमध्ये ९१ लाखांहून अधिक मतदारांची नावे यादीतून वगळली
पवन खेडांच्या घरी धडकले आसाम पोलिस
इराणी नागरिकांनी रेल्वेने प्रवास करू नका! इस्रायलचा इशारा
ख्रिश्चन व्हा, दुःखमुक्त जगा सांगणाऱ्या १० जणांविरुद्ध गुन्हा
तेजस प्रकल्पाने भारताच्या संरक्षण क्षेत्रात महत्त्वाचे स्थान निर्माण केले आहे. यामुळे देशात २००-३०० कंपन्यांचे एरोस्पेस इकोसिस्टम तयार झाले असून भारताला लढाऊ विमान ‘डिझाइन’ करण्याची क्षमता मिळाली आहे. तांत्रिकदृष्ट्या तेजस मिग-२१पेक्षा अधिक सक्षम मानले जाते. हे आधुनिक क्षेपणास्त्रे, लेझर-गाइडेड बॉम्ब आणि प्रगत एव्हियोनिक्स प्रणालींनी सुसज्ज आहे, ज्यामुळे ते चौथ्या पिढीतील विमानांच्या तुलनेत सक्षम ठरते.
आता तेजस Mk1A सेवेत दाखल होणार असून अधिक प्रगत Mk2 आवृत्तीवर काम सुरू आहे. काही संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, भारताकडे हा प्रकल्प सुरू ठेवण्याशिवाय पर्याय नाही, कारण अत्याधुनिक संरक्षण तंत्रज्ञानात आत्मनिर्भरतेसाठी तो आवश्यक आहे. या सर्व अडचणी असूनही HAL कडे सुमारे ३.२५ लाख कोटी रुपयांची ऑर्डर बुक आहे. कंपनीत समन्वयाचा अभाव, विलंब आणि कार्यक्षमतेच्या समस्या असूनही पर्यायांच्या अभावामुळे HAL वर अवलंबित्व कायम आहे आणि जबाबदारीची कठोर मागणी होत नाही. दरम्यान, ६० दिवसांनंतर तेजस पुन्हा उड्डाण करणार असल्याची बातमी भारतीय वायुसेनेसाठी दिलासादायक ठरत असून तिची ताकद कायम ठेवण्यास मदत होणार आहे.