जवळपास दोन दशकांपूर्वी ज्या शहराला आपले घर मानले, त्याच कोलकात्यापासून दूर जाण्यास भाग पाडण्यात आलेल्या प्रसिद्ध लेखिका तस्लीमा नसरीन यांनी शुक्रवारी, ३१ जुलै रोजी पुन्हा एकदा कोलकात्याच्या भूमीवर पाऊल ठेवले. नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर दाखल झाल्यानंतर त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे भाव दिसत होते.
“मला इथे खूप आवडत आहे,” असे तस्लीमा नसरीन यांनी विमानतळावर पत्रकारांशी बोलताना सांगितले. जवळपास १९ वर्षांनंतर झालेल्या त्यांच्या कोलकाता पुनरागमनाला ऐतिहासिक महत्त्व असल्याचे मानले जात आहे.
२००७ मध्ये सोडावे लागले कोलकाता
तस्लीमा नसरीन यांना २००७ मध्ये कोलकाता सोडावे लागले होते. त्यांच्या ‘द्विखंडितो’ या आत्मचरित्रामुळे संतप्त झालेल्या एका हिंसक मुस्लिम जमावाच्या आंदोलनानंतर तत्कालीन पश्चिम बंगाल सरकारवर त्यांना राज्याबाहेर जाण्यास भाग पाडल्याचा आरोप करण्यात आला होता.
यापूर्वीही धार्मिक भावना दुखावल्याच्या आरोपांमुळे तस्लीमा नसरीन यांना बांगलादेश सोडावा लागला होता. त्यानंतर कोलकाता हे त्यांच्यासाठी आश्रयस्थान बनले होते. मात्र, २००७ मधील घटनांनंतर त्यांना या शहरापासूनही दूर जावे लागले. कोलकात्याला आपले घर मानणाऱ्या नसरीन यांनी अनेक वर्षे पुन्हा शहरात परतण्याची इच्छा व्यक्त केली होती.
‘मी स्वेच्छेने कोलकाता सोडले नव्हते’
कोलकात्यात परतल्यानंतर नसरीन यांनी आपल्या जुन्या आठवणींना उजाळा देताना तत्कालीन पश्चिम बंगाल सरकारवर निशाणा साधला.
“मी कोलकाता स्वेच्छेने कधीच सोडले नव्हते. तत्कालीन पश्चिम बंगाल सरकारने मला राज्य सोडण्यास भाग पाडले. तरीही एक दिवस मी पुन्हा परतेन, अशी आशा मी कधीही सोडली नाही. वर्षामागून वर्षे गेली, सरकारे बदलली, पण कोलकात्याचे दार माझ्यासाठी बंदच राहिले,” असे त्यांनी पत्रकारांना सांगितले.
नसरीन सध्या दिल्लीमध्ये दीर्घकालीन निवास परवान्यावर राहत आहेत. मात्र, आता बंगालच्या सांस्कृतिक केंद्रस्थानी असलेल्या कोलकात्यात त्या पुन्हा परतल्या आहेत.
हे ही वाचा:
झुरळांना पंख फुटले; पाय आभाळाला लागले!
‘आप’ नेता ताहीर हुसेनला अंकित शर्मा हत्येप्रकरणी जन्मठेप
निकालाविषयी संशय व्यक्त करणाऱ्यांची न्यायालयाकडून ‘नीट’ धुलाई
ममतांच्या काळातील जमीन लीज व्यवहारांची होणार छाननी
शनिवारी रवींद्र सदनमध्ये कार्यक्रम
तस्लीमा नसरीन यांच्या कोलकाता दौऱ्यातील महत्त्वाचा कार्यक्रम शनिवारी रवींद्र सदन येथे होणार आहे. कट्टरतावादाला विरोध या विषयावर आयोजित सार्वजनिक कार्यक्रमात त्या प्रमुख वक्त्या म्हणून सहभागी होणार आहेत. आयोजकांच्या माहितीनुसार, या कार्यक्रमात नसरीन यांचा नागरी सत्कार करण्यात येणार आहे. त्यानंतर त्या आपल्या कविता सादर करणार असून, एका चर्चासत्रातही सहभागी होणार आहेत.
या कार्यक्रमाला पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री सुवेंदू अधिकारी आणि प्रसिद्ध लेखक शीर्षेंदू मुखोपाध्याय यांच्यासह काही मान्यवर उपस्थित राहण्याची शक्यता आहे.
‘तस्लीमा नसरीन यांचे पुनरागमन अभिमानाचा क्षण’
राज्यमंत्री अग्निमित्रा पॉल यांनी तस्लीमा नसरीन यांच्या पुनरागमनाचे जोरदार समर्थन केले आहे. त्यांच्या मते, नसरीन यांचे कोलकात्यात परतणे हे राज्यासाठी अभिमानाची बाब आहे. “मागील सरकारच्या कार्यकाळात त्यांना परतण्याची संधी कधीच देण्यात आली नाही,” असे अग्निमित्रा पॉल यांनी म्हटले.
धर्मनिरपेक्षतेबाबत मोठमोठ्या गोष्टी करणाऱ्या विरोधकांवरही त्यांनी टीका केली. तस्लीमा नसरीन यांनी आपल्या पुस्तकातून सत्य मांडले, तेव्हा त्यांना सुरक्षा देण्यात आली नाही, असा आरोप पॉल यांनी केला.
“विरोधक धर्मनिरपेक्षतेबाबत खूप बोलतात; पण तस्लीमा नसरीन यांनी आपल्या पुस्तकात सत्य लिहिले तेव्हा त्यांनी त्यांना सुरक्षा दिली नाही. मुख्यमंत्री सुवेंदू अधिकारी यांच्या सरकारच्या काळात तस्लीमा नसरीन यांचे आगमन आमच्यासाठी आनंदाची बाब आहे,” असे पॉल म्हणाल्या.
बंगालच्या सांस्कृतिक विश्वात पुनरागमन
तस्लीमा नसरीन यांचे कोलकात्यातील पुनरागमन केवळ एका लेखिकेचे शहरात परतणे म्हणून पाहिले जात नाही, तर त्यांच्या प्रदीर्घ निर्वासनाच्या पार्श्वभूमीवर त्याला विशेष सांस्कृतिक आणि राजकीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
बांगलादेशातून बाहेर पडल्यानंतर कोलकात्याशी त्यांनी निर्माण केलेले नाते त्यांच्या साहित्यिक आणि वैयक्तिक प्रवासातील महत्त्वाचा भाग राहिले आहे. मात्र, २००७ नंतर त्यांना या शहरापासूनही दूर राहावे लागले.
आता जवळपास दोन दशकांनंतर त्या पुन्हा कोलकात्यात दाखल झाल्या आहेत. शनिवारी होणाऱ्या कार्यक्रमात त्या कट्टरतावाद, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि समाजातील वैचारिक मोकळेपणाबाबत काय भूमिका मांडतात, याकडे साहित्यिक आणि राजकीय वर्तुळाचे लक्ष लागले आहे. तस्लीमा नसरीन यांच्या या पुनरागमनामुळे बंगालच्या सांस्कृतिक विश्वात जुन्या आठवणी आणि नव्या राजकीय चर्चांना पुन्हा उजाळा मिळण्याची शक्यता आहे.