गेल्या दोन दशकांत भारतातील शिक्षण क्षेत्रावरील सार्वजनिक खर्चात सातत्याने वाढ झाली आहे. वाढती लोकसंख्या, शिक्षणातील नावनोंदणीचा विस्तार आणि धोरणात्मक सुधारणा यांची गरज यामुळे ही वाढ दिसून येते. आर्थिक वर्ष २०००-०१ मध्ये केंद्र व राज्य सरकारांचा मिळून शिक्षणावरील एकूण सार्वजनिक खर्च सुमारे ₹८२,४८६ कोटी होता. तोच खर्च २०२२-२३ च्या अर्थसंकल्पीय अंदाजात ₹९,४१,७४६ कोटींवर पोहोचला. म्हणजेच शिक्षणावरील सरकारी खर्चात ११ पटांहून अधिक वाढ नोंदवली गेली आहे. दरम्यान, २०२५-२६ साठी केंद्र सरकारने शिक्षण मंत्रालयाला ₹१,२८,६५० कोटी मंजूर केले असून, हा आकडा मागील वर्षाच्या सुधारित अंदाजापेक्षा १३% अधिक आहे.
हे ही वाचा:
गुरू तेग बहादुर साहिबजी यांच्या बलिदानातून मानवमूल्यांच्या रक्षणाची प्रेरणा
धर्मेंद्र यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण
महाराष्ट्राचा चित्ररथ : गणपती बाप्पा आणि आत्मनिर्भरतेचा संदेश
डीआरडीओकडून अत्याधुनिक संरक्षण तंत्रज्ञानाचे भव्य दर्शन
सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (जीडीपी) टक्केवारीच्या दृष्टीने शिक्षणावरील खर्च दीर्घकाळ ३.३% ते ४.६% या मर्यादेतच राहिला आहे. २००० ते २०२२ या कालावधीत सरासरी खर्च सुमारे ३.८२% इतका होता, जो राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP) २०२० आणि कोठारी आयोगाने सुचवलेल्या ६% लक्ष्यापेक्षा अजूनही कमी आहे. कोविड-१९ नंतरच्या पुनरुज्जीवन काळात २०२१ मध्ये हा अनुपात ४.६४% पर्यंत गेला, मात्र त्यानंतर तो पुन्हा सुमारे ४% च्या आसपास स्थिर झाला.
आकडेवारीनुसार, २००४-०५ मध्ये केंद्र व राज्य सरकारांचा मिळून शिक्षणावरील सार्वजनिक खर्च जीडीपीच्या केवळ ३.३६% इतका होता, जो २००० च्या दशकातील नीचांकी पातळ्यांपैकी एक मानला जातो. त्यानंतर २००५-०६ ते २००८-०९ दरम्यान खर्च ₹१.१३ लाख कोटींवरून ₹१.८६ लाख कोटींपर्यंत वाढला. २०११-१२ मध्ये प्रथमच हा खर्च ₹३.७ लाख कोटींच्या पुढे गेला. २०१५ नंतर केंद्र सरकारकडून शिक्षण अर्थसंकल्पात विशेष रस दिसून आला आणि २०१५-१६ मध्ये तो प्रथमच सुमारे ₹५.७० लाख कोटींवर पोहोचला. २०१९-२० पर्यंत हा खर्च ₹८.७५ लाख कोटींवर गेला. महामारीग्रस्त २०२०-२१ मध्येही खर्चाची पातळी उच्चच राहिली, तर २०२२-२३ मध्ये तो सुमारे ₹९.४१ लाख कोटी इतका होता. अंदाजानुसार, २०२६-२७ पर्यंत एकूण सार्वजनिक शिक्षण खर्च ₹११ लाख कोटींच्या आसपास जाऊ शकतो, जो जीडीपीच्या सुमारे ४% इतका असेल.
या प्रवासाला धोरणात्मक निर्णयांनी आकार दिला आहे. २००१ मध्ये सुरू झालेल्या सर्व शिक्षा अभियानामुळे प्राथमिक शिक्षणाचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला आणि नावनोंदणी दरांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली. २०२० मध्ये जाहीर झालेल्या राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाने (NEP) बहुविषयक शिक्षण, कौशल्यविकास आणि संशोधनावर भर दिला; त्यानंतर शालेय व उच्च शिक्षण दोन्ही क्षेत्रांत आवंटन वाढवण्यात आले.
२०२५-२६ या आर्थिक वर्षासाठी केवळ केंद्र सरकारच्या पातळीवर शिक्षण मंत्रालयाला ₹१,२८,६५० कोटी मंजूर करण्यात आले आहेत, जे मागील वर्षाच्या सुधारित अंदाजापेक्षा १३% अधिक आहेत. यामध्ये शालेय शिक्षणासाठी ₹७८,५७२ कोटी आणि उच्च शिक्षणासाठी ₹५०,०७८ कोटी समाविष्ट आहेत. समग्र शिक्षा, पीएम पोषण आणि पीएम-श्री यांसारख्या योजनांमध्ये लक्षणीय वाढ करण्यात आली असून, महामारीनंतर झालेल्या शिक्षणातील नुकसानीची भरपाई करणे आणि पायाभूत सुविधा बळकट करणे हा त्यामागचा उद्देश आहे. तरीही, तज्ज्ञांचे मत आहे की गुणवत्ता, समानता आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित आव्हाने पूर्णपणे दूर करण्यासाठी हा खर्च अजूनही अपुरा आहे. राज्यांमधील असमानता, शिक्षकांची कमतरता आणि कौशल्यातील तफावत यांसारख्या समस्या कायम आहेत. २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’चे लक्ष्य गाठताना, शिक्षणावरील सार्वजनिक गुंतवणूक ६% जीडीपीपर्यंत वाढवणे हे एक मोठे धोरणात्मक आव्हान ठरणार आहे.