आई होणं हा एक अमोल अनुभव असतो. बाळाच्या आरोग्य व भविष्यासाठी आई शक्य तितकं उत्तम देण्याचा प्रयत्न करते. विशेषतः बाळाच्या पहिल्या सहा महिन्यांमध्ये, आईची जबाबदारी अधिक वाढते, कारण याच काळात बाळाचा विकास झपाट्याने होत असतो. या टप्प्यात आईचं दूध हेच सर्वोत्तम पोषण मानलं जातं. पण काही वेळा जेव्हा आईचं दूध पुरेसं बनत नाही किंवा कोणत्यातरी कारणाने बाळ स्तनपान करू शकत नाही, तेव्हा पालकांच्या मनात एकच प्रश्न येतो, “गाय किंवा म्हशीचं दूध देऊ का?”
याबाबत नोएडा येथील सीएचसी भंगेलच्या स्त्रीरोग तज्ज्ञ डॉ. मीरा पाठक यांनी काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण माहिती दिली आहे. त्यांचं म्हणणं आहे की, एक वर्षाच्या आत बाळाला कोणतंही बाह्य दूध (गाय किंवा म्हशीचं) देणं योग्य नाही. आईच्या दूधात प्रतिजैविक (antibodies) असतात ज्या बाळाला संसर्गापासून वाचवतात. पण गाय व म्हशीच्या दूधात अशा सुरक्षा देणाऱ्या तत्त्वांचा अभाव असतो. त्यामुळे बाह्य दूधामुळे बाळाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढेल असा समज चुकीचा आहे.
हेही वाचा..
१० वर्षांच्या चिमुकल्याची हत्या
गंभीर व दुर्मीळ कर्करोगाचं उपचार आता गोरखपूरमध्ये!
बंगालच्या कूचबिहारमध्ये शुभेंदू अधिकारी यांच्या ताफ्यावर हल्ला!
उत्तरकाशीमध्ये ढगफुटीने विध्वंस
डॉ. मीरा सांगतात की, गाय आणि म्हशीच्या दूधात प्रथिनं (प्रोटीन) व चरबी (फॅट) जास्त असते, जे नवजात बाळाच्या पचनसंस्थेसाठी जड ठरते. यामुळे बाळाला अतिसार, उलटी, श्वास घेण्यात अडचण, खाज व अॅलर्जी होऊ शकतात. म्हशीच्या दूधात कॅलरी जास्त असल्याने बाळाचं वजन असामान्य गतीने वाढू शकतं. शिवाय, या दूधात व्हिटॅमिन C, E, झिंक, फायबर आणि महत्त्वाचे फॅटी अॅसिड्स खूपच कमी प्रमाणात असतात, जे बाळाच्या सर्वांगीण विकासासाठी आवश्यक असतात.
त्या सांगतात की, दूध नीट उकळलं न गेल्यास बाळाला क्षयरोग (टीबी) सारख्या गंभीर आजाराचा धोका वाढू शकतो. याशिवाय, या दूधात आयर्नचं प्रमाण कमी असल्याने अॅनिमिया (रक्ताल्पता) होण्याची शक्यता अधिक असते. आता प्रश्न उरतो – कधी आणि कसं द्यावं हे दूध? डॉ. मीरा पाठक सांगतात की, विशेष परिस्थितीत फॉर्म्युला दूध उपलब्ध नसेल आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच जर बाह्य दूध द्यावं लागलं, तर म्हशीच्या तुलनेत गायचं दूध थोडं हलकं असतं आणि तुलनेत बाळासाठी थोडं सुरक्षित मानलं जाऊ शकतं. पण काही सावधगिरी आवश्यक आहे. दूध नीट उकळावं त्यात साखर किंवा कोणतीही गोडसर गोष्ट टाकू नये, कारण ती बाळाच्या मूत्रपिंडांसाठी घातक असते.
त्या पुढे सांगतात की, गायचं दूध थेट देऊ नये. त्याऐवजी, थोड्याशा प्रमाणात दूध खिचडी, दलिया किंवा मॅश्ड राइससारख्या अन्नात मिसळून देता येऊ शकतं. पण लक्षात ठेवा – गाय किंवा म्हशीचं दूध हे आईच्या दूधाचा किंवा फॉर्म्युला दूधाचा पर्याय नाही. शेवटी, डॉ. मीरा पाठक यांचा सल्ला असा आहे की, “शिशूच्या आयुष्यातील पहिल्या सहा महिन्यांपर्यंत फक्त आईचं दूधच द्यावं. आणि जर काही कारणामुळे हे शक्य नसेल, तर ताबडतोब बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.