वर्ष होते १९५१, तारीख १३ ऑगस्ट, आणि भारताचे आकाश गर्जत होता. बेंगळुरू येथील हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (एचएएल) च्या धावपट्टीवरून एक सडपातळ, चमचमणारे, दोन आसनी विमान दिमाखात उड्डाण घेत होते. ही काही साधी उड्डाण नव्हती — ही होती हिंदुस्तान ट्रेनर-२ (एचटी-२ ) ची पहिली सार्वजनिक उड्डाण, जे स्वतंत्र भारतात डिझाइन आणि निर्मित केलेले पहिले विमान होते. त्या वेळी भारताला स्वातंत्र्य मिळून अवघे चार वर्षेच झाली होती. फाळणीची जखम, आर्थिक आव्हाने आणि मर्यादित साधनसामग्री असूनही भारताने सिद्ध करून दाखवले की स्वप्नांचे पंख केवळ विकत घेतले जात नाहीत, ते स्वतःच्या हातानेही घडवता येतात.
दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एचएएलचे काम मुख्यत्वे मित्र राष्ट्रांच्या विमानांची दुरुस्ती आणि असेंब्लीपुरते मर्यादित होते. पण स्वातंत्र्यानंतर आरएएफने एचएएल भारताकडे सोपवले आणि पहिल्यांदाच भारतीय अभियंत्यांना स्वतःचे विमान डिझाइन करण्याची संधी मिळाली. या मोहिमेबद्दलची सविस्तर माहिती डिफेन्स पोर्टल ‘भारत रक्षक डॉट कॉम’ वर आहे. ग्रुप कॅप्टन कपिल भार्गव यांच्या लेखात त्या देखण्या वैमानिकाची आणि एचएएल एचटी-२ ची मनमोहक कहाणी सांगितली आहे.
हेही वाचा..
गंगालूर भागात सुरक्षा दल आणि माओवादी यांच्यात चकमक
निवडणूक आयोगापुढे आतापर्यंत १३९७० मतदारांनी नोंदवली हरकत
एकाच पत्त्याचा वापर करून नऊ बनावट मतदारांची नोंदणी
सह्याद्री स्टेट गेस्ट हाऊससमोर भीषण अपघात, महिला पादचारी ठार
या ऐतिहासिक मोहिमेचे नेतृत्व डॉ. व्ही.एम. घाटगे यांनी केले होते, ज्यांनी जर्मनीत प्रसिद्ध वैज्ञानिक डॉ. लुडविग प्रांट्ल यांच्या मार्गदर्शनाखाली एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंगमध्ये डॉक्टरेट मिळवली होती. ११ ऑक्टोबर १९४८ रोजी या प्रकल्पाला सरकारी मंजुरी मिळाली आणि कामाला वेग आला. ऑगस्ट १९४९ पर्यंत विमानाचा मॉक-अप तयार झाला आणि फेब्रुवारी १९५० मध्ये अंतिम डिझाइन निश्चित झाले.
पहिल्या प्रोटोटाइपमध्ये १४५ एचपीचा ‘गिप्सी मेजर’ इंजिन आणि लाकडी प्रोपेलर लावण्यात आला होता. २७ जुलै १९५१ रोजी इंजिन पहिल्यांदा सुरू झाले आणि ५ ऑगस्ट रोजी एचएएलचे मुख्य चाचणी वैमानिक कॅप्टन जमशेद कैकोबाद मुंशी (जिमी मुंशी) यांनी त्याची “अनौपचारिक” पहिली उड्डाण केली. सुमारे ४० मिनिटे आकाशात कसरती दाखवल्यानंतर त्यांनी याला उत्कृष्ट ठरवले. यानंतर १३ ऑगस्ट १९५१ रोजी एअर व्हाइस मार्शल सुब्रोतो मुखर्जी यांच्या उपस्थितीत एचटी-२ ने आपली सार्वजनिक उड्डाण केली. मुंशी यांनी हवेत कसरती करून सर्वांचे मन जिंकले आणि हा दिवस भारताच्या विमानन इतिहासात मैलाचा दगड ठरला.
हिंदुस्तान ट्रेनर-२ हे एक आकर्षक दोन आसनी विमान होते, ज्याच्या तांत्रिक वैशिष्ट्यांमुळे ते आपल्या काळात विशेष ठरले. याची लांबी ७.५३ मीटर होती आणि वजन १,०१६ किलोग्रॅम होते. हे विमान २१० किमी प्रतितास इतक्या कमाल वेगाने जाऊ शकत होते. यात ‘सर्कस मेजर’ १५० हॉर्सपॉवरचे इंजिन बसवले होते, ज्यात नंतर सुधारणा करण्यात आली. एचटी-२ मध्ये एक आसन पायलटसाठी आणि दुसरे प्रशिक्षणार्थी पायलटसाठी असल्याने ते प्रशिक्षणासाठी आदर्श होते.
१९५३ पासून एचटी-२ चे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन सुरू झाले. भारतीय वायुसेनेने पायलट प्रशिक्षणासाठी सुमारे १५० विमाने वापरली. नौदल आणि फ्लाइंग स्कूल्समध्येही हे प्रशिक्षक विमान लोकप्रिय ठरले. १९५८ मध्ये ते भारताचे पहिले निर्यात केलेले विमान बनले, जेव्हा १२ एचटी-२ घाना देशाला विकले गेले. सुमारे ३४ वर्षे सेवा दिल्यानंतर १९८९ मध्ये एचटी-२ ला भारतीय वायुसेनेतून निवृत्त करण्यात आले आणि त्याची जागा एचपीटी-३२ ने घेतली. मात्र एचटी-२ ने दिलेला आत्मविश्वास, तांत्रिक क्षमता आणि ‘आपणही करू शकतो’ हा भाव आजही एचएएलच्या नसानसांत धावत आहे.