राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम्’ याचा जाणूनबुजून अपमान करणे आता दंडनीय गुन्हा ठरण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. राज्यसभेनंतर गुरुवारी लोकसभेनेही ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अपमान प्रतिबंध (दुरुस्ती) विधेयक, २०२६’ मंजूर केले. या दुरुस्तीमुळे ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ आणि राष्ट्रध्वजाप्रमाणेच कायदेशीर संरक्षण मिळणार आहे. आता हे विधेयक राष्ट्रपतींच्या मंजुरीनंतर कायद्यात रूपांतरित होईल.
या दुरुस्तीनुसार, ‘वंदे मातरम्’चा हेतुपुरस्सर अपमान करणे, त्याच्या सादरीकरणात अडथळा आणणे किंवा राष्ट्रीय गीताचा अवमान होईल असे कोणतेही कृत्य करणे हा फौजदारी गुन्हा मानला जाईल. अशा गुन्ह्यांमध्ये तीन वर्षांपर्यंतचा कारावास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. तसेच, वारंवार अशा प्रकारचा गुन्हा करणाऱ्यांसाठी किमान एक वर्षाच्या कारावासाची तरतूद करण्यात आली आहे.
ही दुरुस्ती ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अपमान प्रतिबंधक कायदा, १९७१’ मध्ये करण्यात आली आहे. विद्यमान कायद्यानुसार राष्ट्रध्वज, संविधान आणि राष्ट्रगीताचा हेतुपुरस्सर अवमान करणे हा गुन्हा आहे. आता त्याच कायदेशीर संरक्षणाच्या कक्षेत ‘वंदे मातरम्’चाही समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ला ज्या प्रकारचे संरक्षण मिळते, त्याच प्रकारचे संरक्षण राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम्’लाही मिळणार आहे.
विशेष म्हणजे, हे विधेयक ‘वंदे मातरम्’च्या १५० व्या जयंती वर्षात मंजूर झाले आहे. ‘वंदे मातरम्’चे रचनाकार बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय असून त्यांनी हे गीत आपल्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीत समाविष्ट केले होते. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान या गीताने देशभरातील स्वातंत्र्यसैनिकांना प्रेरणा दिली होती आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे ते एक महत्त्वाचे प्रतीक बनले.
ही दुरुस्ती यावर्षी जानेवारीमध्ये केंद्रीय गृह मंत्रालयाने जारी केलेल्या आदेशाशीही सुसंगत आहे. त्या आदेशानुसार, शासकीय कार्यक्रमांमध्ये राष्ट्रगीतासोबत ‘वंदे मातरम्’ गायले किंवा वाजवले जात असल्यास त्याची सर्व सहा कडवी प्रथम सादर करावीत, असे निर्देश देण्यात आले होते.
राज्यसभेत विधेयक सादर करताना केंद्रीय गृह राज्यमंत्री नित्यानंद राय यांनी ‘वंदे मातरम्’ला “भारताच्या आत्म्याचे आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक” असे संबोधले. त्यांनी या गीताच्या ऐतिहासिक प्रवासाचाही उल्लेख केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, १९३७ मध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी ‘वंदे मातरम्’ दोन कडव्यांपुरते मर्यादित ठेवण्याचा निर्णय घेतला होता, तर १९३८ मध्ये नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी त्याचे मूळ स्वरूप पुन्हा मान्य करण्यासाठी प्रयत्न केले.
राय यांनी पुढे सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यदिनानिमित्त दिलेल्या प्रसारणाचा तसेच भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी १९५० मध्ये केलेल्या विधानाचाही उल्लेख केला. त्या विधानात ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रगीताइतकाच सन्मान आणि दर्जा मिळायला हवा, असे स्पष्ट करण्यात आले होते.
हे ही वाचा:
जम्मू-काश्मीरच्या राजौरी जिल्यात आढळला पाकिस्तानी फुगा
दीपके मोदींनाच भिडू लागला…पंतप्रधानपद सोडा, इन्फ्लुएन्सर बना!
पाकिस्तानात पोलिस चौकीवर झालेल्या हल्ल्यात नऊ पोलिसांचा मृत्यू
“भाजपमध्ये या, नाहीतर परिणाम भोगावे लागतील”
या विधेयकाला राज्यसभेनंतर लोकसभेचीही मंजुरी मिळाल्याने संसदेची प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे. आता राष्ट्रपतींची मंजुरी मिळाल्यानंतर हा कायदा देशभर लागू होईल. त्यानंतर ‘वंदे मातरम्’चा जाणूनबुजून अपमान केल्यास संबंधितांविरुद्ध फौजदारी गुन्हा दाखल करून कायदेशीर कारवाई करता येणार आहे.