६ एप्रिल रोजी भारताने आपल्या तीन-टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात एक मोठे पाऊल उचलले, कारण कलपक्कम येथील प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिऍक्टर (PFBR) ने ‘क्रिटिकलिटी’ प्राप्त केली. याचा अर्थ सतत कार्यरत असणाऱ्या अणु साखळी अभिक्रियेची (chain reaction) सुरुवात झाली आहे. या टप्प्यामुळे भारताने होमी जहांगीर भाभा यांनी मांडलेल्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश केला आहे. तसेच, भविष्यात तिसऱ्या टप्प्यातील थोरियम-आधारित रिऍक्टर्सकडे जाण्यापूर्वी हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लि. (BHAVINI) ने हा रिऍक्टर तमिळनाडूतील कल्पक्कम येथे अणुऊर्जा विभागाच्या अंतर्गत पूर्णपणे स्वदेशी पद्धतीने डिझाइन, बांधकाम आणि विकसित केला आहे. हा रिऍक्टर जितके इंधन वापरतो त्यापेक्षा जास्त इंधन तयार करू शकतो, जे भारताच्या दीर्घकालीन अणुऊर्जा धोरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
पंतप्रधान मोदी यांची प्रतिक्रिया
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी एक्स वर पोस्ट करत या यशाला भारताच्या नागरी अणुऊर्जा प्रवासातील एक निर्णायक पाऊल म्हटले. त्यांनी सांगितले की कल्पक्कम येथील स्वदेशी PFBR ने क्रिटिकलिटी प्राप्त केली असून त्यामुळे अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा दुसरा टप्पा पुढे गेला आहे.
त्यांनी सांगितले की हा प्रगत रिऍक्टर स्वतः वापरण्यापेक्षा जास्त इंधन तयार करू शकतो, ज्यामुळे देशाच्या वैज्ञानिक आणि अभियांत्रिकी क्षमतेची प्रगती दिसून येते. तसेच, भारत आता तिसऱ्या टप्प्यातील थोरियम साठ्याचा वापर करण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे.
हे ही वाचा:
मणिपूरमधील बॉम्ब हल्ल्यात दोन मुलांचा मृत्यू
पवन खेडांच्या घरी धडकले आसाम पोलिस
११,१६६ कोटींच्या मनोरी डीसॅलिनेशन प्रकल्पाला मंजुरी
फक्त डाळिंबच नव्हे, त्याच्या सालीतही आहेत ‘हे’ औषधी गुण
‘क्रिटिकलिटी’ म्हणजे काय?
अणुऊर्जेच्या भाषेत ‘क्रिटिकलिटी’ म्हणजे रिऍक्टरमध्ये अणुविखंडनाची प्रक्रिया स्वतःच चालू राहण्याइतपत स्थिती गाठणे. या अवस्थेत निर्माण होणारे न्युट्रॉन पुढील अभिक्रिया कायम ठेवण्यासाठी पुरेसे असतात. याचा अर्थ असा नाही की रिऍक्टर पूर्ण क्षमतेने वीज तयार करू लागला आहे, पण हा रिऍक्टर सुरू करण्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. यानंतर रिऍक्टर हळूहळू कमाल शक्तीच्या स्तरावर जातो आणि शेवटी व्यावसायिक वापरासाठी तयार होतो.
PFBR कसा वेगळा आहे?
फास्ट ब्रीडर रिऍक्टर्स पारंपरिक अणुऊर्जा रिऍक्टर्सपेक्षा वेगळे असतात. पारंपरिक रिऍक्टर्समध्ये युरेनियम मुख्य इंधन असते, तर फास्ट ब्रीडर रिऍक्टर्समध्ये प्लुटोनियमचा वापर केला जातो.
हे रिऍक्टर्स जितके इंधन वापरतात त्यापेक्षा अधिक ‘फिशाईल’ (विखंडनक्षम) पदार्थ तयार करतात. PFBR युरेनियम-२३८ चे प्लुटोनियम-२३९ मध्ये रूपांतर करत ऊर्जा निर्माण करतो. त्यामुळे रिऍक्टर चालू असतानाच नवीन इंधन तयार होते. यामुळे भारतासारख्या देशासाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण भारताकडे युरेनियम कमी पण थोरियमचे मोठे साठे आहेत.
दुसरा टप्पा का महत्त्वाचा आहे?
भारताचा अणुऊर्जा कार्यक्रम तीन टप्प्यांमध्ये विभागलेला आहे:
- पहिला टप्पा – युरेनियमवर चालणारे प्रेसराइज्ड हेवी वॉटर रिऍक्टर्स
- दुसरा टप्पा – फास्ट ब्रीडर रिऍक्टर्स (PFBR सारखे)
- तिसरा टप्पा – थोरियम-आधारित रिऍक्टर्स
पहिल्या टप्प्यात तयार झालेल्या प्लुटोनियमचा वापर दुसऱ्या टप्प्यात केला जातो. दुसऱ्या टप्प्यात अधिक फिशाईल पदार्थ तयार होतो, जो तिसऱ्या टप्प्यासाठी आवश्यक असतो. थोरियम थेट वापरता येत नाही, त्याला आधी युरेनियम-२३३ मध्ये रूपांतर करावे लागते. हे रूपांतर दुसऱ्या टप्प्यात तयार झालेल्या पदार्थांमुळेच शक्य होते.
आव्हाने आणि प्रगती
PFBR प्रकल्प सुरू होऊन २० वर्षांहून अधिक काळ झाला आहे. यात अनेक तांत्रिक अडचणी आल्या. अणुऊर्जा मंत्री जितेंद्र सिंग यांनी सांगितले की, या अडचणी टप्प्याटप्प्याने सोडवण्यात आल्या. सरकारच्या माहितीनुसार, पहिला टप्पा पूर्णपणे विकसित झाला आहे, दुसरा टप्पा प्रगत अवस्थेत आहे आणि तिसरा टप्पा (थोरियम आधारित) सध्या विकासाधीन आहे.
एक ऐतिहासिक टप्पा
PFBR चे बांधकाम २००४ मध्ये सुरू झाले. ऑगस्ट २०२४ मध्ये अणुऊर्जा नियामक मंडळाने (AERB) ‘क्रिटिकलिटी’ चाचणीसाठी परवानगी दिली होती. मार्च २०२४ मध्ये नरेंद्र मोदी यांनी या प्रकल्पाला भेट दिली होती. आता PFBR ने क्रिटिकलिटी प्राप्त केल्याने भारताने अधिकृतपणे दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश केला आहे.
हा टप्पा भविष्यातील थोरियम-आधारित अणुऊर्जा निर्मितीसाठी मार्ग मोकळा करेल आणि दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी महत्त्वाचा ठरेल. तसेच, यामुळे आयात होणाऱ्या युरेनियमवरील अवलंबित्व कमी होईल आणि भारत स्वतःच्या थोरियम साठ्याचा उपयोग करू शकेल.