इस्रायलमध्ये ७ ऑक्टोबर २०२३ नंतर एक अशी वैद्यकीय प्रक्रिया झपाट्याने वाढली आहे जी ऐकायला भावनिक वाटते, पण वैज्ञानिकदृष्ट्या अत्यंत गुंतागुंतीची आहे — पोस्ट ह्यूमस स्पर्म रिट्रिव्हल (PSR), म्हणजे एखाद्या पुरुषाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या शुक्राणूंचे संकलन करून ते जतन करणे. यामागचा उद्देश असा की भविष्यात कुटुंबाला त्याच्या अपत्यात त्याचा अंश पाहता यावा. ७ ऑक्टोबरनंतरच्या युद्धात मृत्यू पावलेल्या तरुण सैनिक, पती आणि पार्टनर यांच्या आठवणी जिवंत ठेवण्यासाठी अनेक कुटुंबे हा पर्याय स्वीकारू लागली आहेत.
इस्रायलमध्ये ही प्रक्रिया एखाद्या कथेप्रमाणे नाही, तर सरकार, डॉक्टर आणि कौटुंबिक न्यायालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार वास्तवात अमलात आणली जाते. आरोग्य मंत्रालयाच्या गाइडलाइननुसार मृत्यूनंतर जितक्या लवकर शुक्राणू काढले जातील, तितकी जिवंत स्पर्म मिळण्याची शक्यता अधिक. साधारण २४ तासांच्या आत केलेल्या रिकव्हरीमध्ये ७५% प्रकरणांत जिवंत शुक्राणू मिळतात, तर ७२ तासांपर्यंतही काही पेशी जिवंत राहू शकतात. त्यामुळे कुटुंबे वेळ न दवडता फर्टिलिटी क्लिनिकशी संपर्क करतात.
हेही वाचा..
नागरिकांना सशक्त करण्यासाठी सरकारचे काय आहेत प्रयत्न ?
दिल्ली कार ब्लास्ट केस: तपास पोहोचला पश्चिम बंगालपर्यंत
कोडीन फॉस्फेटयुक्त प्रतिबंधित कफ सिरपचे अवैध सप्लाय
पंतप्रधान मोदी यांनी बुलेट ट्रेन प्रकल्पाची केली पाहणी
अश्केलोन अकॅडमिक कॉलेजच्या महामारीशास्त्रज्ञ आणि सार्वजनिक आरोग्य तज्ज्ञ प्रो. बेला सावित्स्की यांनी नुकताच ६०० ज्यू-इस्रायली पुरुषांचा PSR बाबतचा दृष्टिकोन समजून घेण्यासाठी सविस्तर अभ्यास प्रकाशित केला आहे. आता त्या इस्रायल संरक्षण दलाला (IDF) विनंती करत आहेत की सैनिकांच्या भरतीवेळी या प्रक्रियेसाठी आगाऊ संमती घेण्यात यावी. त्यांचा स्वतःचा अनुभवही अत्यंत वेदनादायक आहे. “माझा २१ वर्षीय मुलगा जोनाथन सावित्स्की ७ ऑक्टोबरला गाझा सीमेवर लढताना मारला गेला. त्याच्या शरीराची ओळख पटायला दोन दिवस गेले,” असे त्यांनी सांगितले. जेव्हा सैन्य आमच्या घरी बातमी देण्यासाठी आले, तेव्हा जोनाथनचा मृत्यू होऊन ४८ तास झाले होते आणि तेव्हा मी माझी इच्छा पूर्ण करू शकले नाही.
२०२३ ते २०२५ दरम्यानच्या अहवालानुसार एकूण २३६ अर्ज PSR साठी करण्यात आले, त्यापैकी २२९ यशस्वी ठरले—याचा अर्थ ९७% यशदर, जो वैद्यकीय प्रक्रियांसाठी खूपच उंच समजला जातो. आश्चर्याची बाब म्हणजे बहुसंख्य अर्ज मृत व्यक्तीच्या आई-वडिलांकडून आले—सुमारे ७७%. त्यांचे एकच म्हणणे: “आमच्या मुलाची वंशपरंपरा संपावी असे आम्हाला वाटत नाही.” युद्धामुळे कायदेशीर प्रक्रिया देखील सुकर करण्यात आली आहे. पूर्वी पालकांना न्यायालयाची परवानगी घ्यावी लागत असे; आता युद्धकाळात ती तात्पुरती काढून टाकली आहे, जेणेकरून वेळेवर पुनर्प्राप्ती होऊ शकेल. काही अभ्यासांनुसार मृत्यूनंतर ३७ तासांपर्यंतही यशस्वी स्पर्म काढण्यात आले आहेत.
या सगळ्यामागचा भावनिक पैलू सर्वात महत्त्वाचा. अनेक कुटुंबे याला एक प्रकारचे “भावनिक बंद” मानतात—व्यक्ती गेली असली तरी त्याचा अंश एका नव्या जीवात पुढे जातो. पार्टनर म्हणतात—“यामुळे आमच्या आयुष्यातला त्याचा एक भाग जिवंत राहतो.” तरीही डॉक्टरांमध्ये नैतिक प्रश्नांचा वाद सतत सुरू आहे— मृत व्यक्तीची खरी इच्छा कशी कळणार? फक्त कुटुंबाची भावना पुरेशी आहे का? जन्माला आलेल्या मुलाच्या भविष्यात कायदेशीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते का? इस्रायलची सामाजिक रचना, कुटुंबाचे महत्व, सैनिकी परंपरा आणि युद्धाची शोकांतिका—या सर्वांनी PSR ला एक अद्वितीय पण वास्तव सामाजिक प्रक्रिया बनवले आहे. फर्टिलिटी क्लिनिकमध्ये आता ही दुर्मीळ प्रक्रिया नसून, नियमितपणे होणारी तांत्रिकदृष्ट्या क्लिष्ट प्रक्रिया बनली आहे. PSR इस्रायलमध्ये केवळ एक वैद्यकीय प्रक्रिया राहिलेली नाही, तर एक कथा बनली आहे. दुःख, आशा, विज्ञान आणि युद्ध यांची एकत्र गुंफलेली कथा. जंगाने जितक्या जिवांचा हिसका घेतला, तितकेच कुटुंबे त्या दुःखातून नव्या जिवाची आशा शोधत आहेत.