इस्रोची कमाल! GSLV-F18 रॉकेटद्वारे NVS-03 उपग्रह अवकाशात

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात इस्रोने आपला पुढील पिढीतील नेव्हिगेशन उपग्रह NVS-03 चे GSLV-F18 रॉकेटद्वारे यशस्वी प्रक्षेपण केले आहे. भारताची स्वतंत्र उपग्रह नेव्हिगेशन यंत्रणा ‘नाविक’ (NavIC) अधिक सक्षम करण्याच्या दिशेने हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे.

शुक्रवारी रात्री ११ वाजून ५१ मिनिटांनी आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून हे प्रक्षेपण करण्यात आले.

प्रक्षेपणानंतर २० मिनिटांहून अधिक वेळाने GSLV रॉकेटने NVS-03 उपग्रहाला त्याच्या निर्धारित कक्षेत यशस्वीरीत्या स्थापित केले. या प्रक्षेपणावर लक्ष ठेवून असलेले इस्रोचे प्रमुख डॉ. व्ही. नारायणन यांनी आनंद व्यक्त करत मोहिमेच्या यशस्वी पूर्ततेची घोषणा केली. त्यांनी या उपग्रहाच्या निर्मितीमागे योगदान देणाऱ्या उद्योग क्षेत्रातील भागीदारांचे आणि अभियंत्यांचे अभिनंदन केले.

या मोहिमेद्वारे भारताच्या जिओसिंक्रोनस सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (GSLV) या प्रक्षेपण वाहनाचे हे २० वे उड्डाण ठरले. या रॉकेटने २,२५० किलो वजनाचा उपग्रह जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिट (GTO) मध्ये स्थापित केला.

हे ही वाचा:

लंगोटी सुटली तरी नाचतोय अब्दुल!

राऊत आता काँग्रेसचा तंबू उखडण्याच्या तयारीत |

विमल पान मसाला जाहिरात प्रकरणात अजय देवगणची हायकोर्टात धाव

पश्चिम रेल्वेवर मध्यरात्री बोरीवली-भाईंदरदरम्यान जम्बो ब्लॉक

NVS-03 हा इस्रोच्या दुसऱ्या पिढीतील नेव्हिगेशन उपग्रह मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. भारताच्या ‘नॅव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन’ (NavIC) या यंत्रणेअंतर्गत नेव्हिगेशन सेवा सातत्याने उपलब्ध राहाव्यात आणि त्यांची क्षमता सुधारावी, या उद्देशाने या उपग्रहाची रचना करण्यात आली आहे.

भारतासाठी ही मोहीम विशेष महत्त्वाची आहे. कारण नागरी, व्यावसायिक आणि सामरिक क्षेत्रांमध्ये उपग्रहाधारित नेव्हिगेशनचे महत्त्व वाढत असताना देशाची स्वतंत्र स्थाननिर्धारण, नेव्हिगेशन आणि वेळ निश्चित करण्याची क्षमता अधिक मजबूत करण्यावर भारत भर देत आहे.

भारतासाठी NVS-03 उपग्रह महत्त्वाचा का?

‘नाविक’ ही भारताची स्वदेशी नेव्हिगेशन यंत्रणा आहे. अमेरिकेच्या GPS यंत्रणेसारख्या नेव्हिगेशन प्रणालींना भारताने विकसित केलेला हा पर्याय आहे. भारताच्या मुख्य भूभागासह देशाच्या भौगोलिक सीमांपलीकडे सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंतच्या प्रदेशात स्थाननिर्धारण आणि वेळ निश्चित करण्याच्या सेवा पुरवण्यासाठी या यंत्रणेची रचना करण्यात आली आहे.

या यंत्रणेचा वापर रस्ते आणि सागरी नेव्हिगेशनपासून ते आपत्ती व्यवस्थापन, अचूक शेती आणि सशस्त्र दलांच्या सामरिक मोहिमांपर्यंत विविध क्षेत्रांत होतो.

NVS-03 उपग्रहामध्ये भारतात विकसित करण्यात आलेल्या अणुघड्याळासह बाहेरून मिळवण्यात आलेली अणुघड्याळेही बसवण्यात आली आहेत. महत्त्वाच्या नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात आत्मनिर्भरता निर्माण करण्याच्या भारताच्या प्रयत्नांच्या दृष्टीने हा एक महत्त्वपूर्ण विकास आहे.

या उपग्रहाद्वारे सध्या उपलब्ध असलेल्या L5 आणि S-बँड सिग्नलसोबतच L1 फ्रिक्वेन्सी सिग्नलही उपलब्ध करून दिला जाणार आहे. L1 सिग्नलच्या समावेशामुळे नेव्हिगेशन रिसिव्हर्स आणि ग्राहक उपकरणांशी या यंत्रणेची सुसंगतता वाढण्याची अपेक्षा आहे. त्यामुळे ‘नाविक’चा वापर अधिक व्यापक होऊ शकतो.

NVS-02 उपग्रहाच्या अपयशानंतरची महत्त्वपूर्ण मोहीम

जानेवारी २०२५ मध्ये झालेल्या मोठ्या तांत्रिक अडचणीनंतर हे प्रक्षेपण पार पडले आहे. त्यावेळी GSLV-F15 रॉकेटद्वारे NVS-02 उपग्रहाचे यशस्वीरीत्या जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये (GTO) प्रक्षेपण करण्यात आले होते. मात्र, हा उपग्रह त्याच्या निर्धारित कार्यकारी कक्षेत पोहोचण्यात अपयशी ठरला होता.

पायरो टेक्निक व्हॉल्व्हच्या विद्युत सक्रियतेशी संबंधित समस्येमुळे उपग्रहाच्या लिक्विड अपोजी मोटरला आवश्यक ऑक्सिडायझरचा प्रवाह मिळू शकला नाही. परिणामी, हा उपग्रह आपल्या ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्येच अडकून राहिला होता.