लॉकरमधील सोनं ठरणार अर्थव्यवस्थेचं इंजिन

भारतात सोन्याला केवळ मौल्यवान धातू म्हणून पाहिले जात नाही, तर तो परंपरा, संस्कृती, सुरक्षितता आणि आर्थिक स्थैर्याचे प्रतीक मानला जातो. भारतीय कुटुंबांमध्ये जन्मापासून लग्नापर्यंत प्रत्येक महत्त्वाच्या टप्प्यावर सोन्याला विशेष स्थान आहे. त्यामुळेच भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या सुवर्ण ग्राहकांपैकी एक देश आहे. मात्र बदलत्या काळात सोन्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही बदलू लागला आहे. विशेषतः आजची Gen Z म्हणजेच तरुण पिढी सोन्याकडे केवळ दागिन्यांच्या चौकटीतून पाहत नाही, तर आधुनिक गुंतवणुकीचे प्रभावी साधन म्हणून त्याचा स्वीकार करत आहे. हा बदल केवळ ग्राहकांच्या सवयींपुरता मर्यादित नसून भारताच्या अर्थव्यवस्थेसाठीही महत्त्वाचा ठरू शकतो.
वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या अहवालानुसार, भारतातील घरांमध्ये, मंदिरांमध्ये आणि खासगी मालकीत सुमारे ३१ हजार टनांहून अधिक सोने साठवून ठेवलेले आहे. आजच्या बाजारभावानुसार या सोन्याची किंमत जवळपास ३१५ लाख कोटी रुपयांपेक्षा अधिक आहे. हा आकडा केवळ मोठा नाही, तर भारताच्या आर्थिक क्षमतेचं प्रतीक आहे. अनेक विकसित देशांच्या वार्षिक अर्थव्यवस्थेपेक्षा मोठी असलेली ही संपत्ती आजही मोठ्या प्रमाणावर निष्क्रिय अवस्थेत पडून आहे. त्यामुळे या संपत्तीचा देशाच्या आर्थिक विकासासाठी अपेक्षित वापर होत नाही.
हे ही वाचा:
“गेल्या वर्षाच्या तुलनेत यंदा रस्त्यांवरील खड्ड्यांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी”

राशिद खानचा फिरकीचा कहर!

जुनेदची बिर्याणी झारखंडमध्ये का चालली नाही ?

महिला विधेयकावरून राहुल गांधी-रिजिजू भिडले
भारतात एकदा सोने खरेदी केल्यानंतर ते अनेक वर्षे तिजोरीत किंवा बँकेच्या लॉकरमध्येच राहते. त्याचा उद्योग, बँकिंग किंवा वित्तीय व्यवहारांमध्ये फारसा वापर होत नाही. अर्थतज्ज्ञ यालाच ‘डेड कॅपिटल’ किंवा ‘निष्क्रिय भांडवल’ असे संबोधतात. म्हणजेच संपत्ती आहे, तिची किंमतही प्रचंड आहे; पण ती आर्थिक प्रवाहात सहभागी होत नसल्याने तिच्यापासून नवीन उत्पादन, रोजगार किंवा गुंतवणूक निर्माण होत नाही. हीच परिस्थिती बदलण्याची मोठी संधी भारतासमोर उभी असल्याचे वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलने अधोरेखित केले आहे.
या बदलामागील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे आजची तरुण पिढी. Gen Z च्या आर्थिक सवयी त्यांच्या पालकांच्या पिढीपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या आहेत. त्यांच्यासाठी गुंतवणूक म्हणजे केवळ बचत नव्हे, तर योग्य आर्थिक नियोजन. शेअर्स, म्युच्युअल फंड, एसआयपी, एक्स्चेंज ट्रेडेड फंड, डिजिटल अॅसेट्स आणि आता डिजिटल गोल्ड अशा विविध पर्यायांमध्ये संतुलित गुंतवणूक करण्याकडे त्यांचा कल वाढत आहे. त्यामुळे सोन्यालाही आधुनिक गुंतवणुकीचा दर्जा मिळू लागला आहे.
पूर्वी सोन्याची खरेदी म्हणजे दागिने, लग्नसराई किंवा परंपरा इतक्यापुरती मर्यादित होती. पण आजच्या तरुणांसाठी सोनं म्हणजे पोर्टफोलिओ डायव्हर्सिफिकेशन, महागाईपासून संरक्षण आणि आर्थिक अस्थिरतेच्या काळात सुरक्षित गुंतवणूक. गरज पडल्यास काही क्षणांत विकता येणारी मालमत्ता म्हणूनही ते सोन्याकडे पाहतात. त्यामुळे सोन्याचा वापर केवळ अलंकार म्हणून न राहता आर्थिक नियोजनाचा महत्त्वाचा भाग बनत आहे.
डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे या बदलाला आणखी वेग मिळाला आहे. आज कोणत्याही मोबाईल अॅपच्या माध्यमातून काहीशे रुपयांपासून डिजिटल गोल्डमध्ये गुंतवणूक करता येते. यासाठी सराफाच्या दुकानात जाण्याची गरज नाही, रोख रक्कम बाळगण्याची आवश्यकता नाही आणि शुद्धतेची किंवा सुरक्षित साठवणुकीची चिंता देखील राहत नाही. काही क्लिकमध्ये गुंतवणूक पूर्ण होते आणि गुंतवणूकदाराच्या नावावर डिजिटल स्वरूपात सोने जमा होते. ही सुविधा विशेषतः डिजिटल पिढीसाठी अत्यंत आकर्षक ठरत आहे.
याच कारणामुळे डिजिटल गोल्ड, गोल्ड ईटीएफ, गोल्ड म्युच्युअल फंड आणि इतर आधुनिक सुवर्ण गुंतवणूक पर्यायांमध्ये सातत्याने वाढ होत आहे. गुंतवणूकदार आता केवळ दागिने विकत घेण्याऐवजी आर्थिक उद्दिष्ट लक्षात ठेवून सोन्यात गुंतवणूक करत आहेत. त्यामुळे सुवर्णबाजाराचं स्वरूपही बदलत असून पारंपरिक सराफा बाजारासोबतच फिनटेक कंपन्या आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मची भूमिकाही महत्त्वाची ठरत आहे.
ग्राहकांच्या बदलत्या सवयींचा परिणाम ज्वेलरी उद्योगावरही स्पष्टपणे दिसत आहे. आजचा ग्राहक खरेदीपूर्वी इंटरनेटवर माहिती शोधतो, विविध ब्रँडची तुलना करतो, किंमती तपासतो, ऑनलाइन रिव्ह्यू वाचतो आणि त्यानंतरच अंतिम निर्णय घेतो. त्यामुळे मोठ्या ज्वेलरी ब्रँड्सनी डिजिटल कॅटलॉग, व्हर्च्युअल ट्राय-ऑन, ऑनलाइन अपॉइंटमेंट, व्हिडिओ कन्सल्टेशन आणि घरपोच सेवांसारख्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. आता स्पर्धा केवळ दागिन्यांच्या डिझाइन किंवा शुद्धतेवर नसून ग्राहकाला मिळणाऱ्या डिजिटल अनुभवावरही अवलंबून आहे.
या बदलामागे आणखी एक महत्त्वाचा आर्थिक संदेश दडलेला आहे. जर भारतातील घराघरांत निष्क्रिय पडून असलेलं सोने आधुनिक वित्तीय व्यवस्थेत सहभागी झालं, तर त्याचा थेट फायदा देशाच्या अर्थव्यवस्थेला होऊ शकतो. मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेली ही संपत्ती उद्योग, बँकिंग आणि वित्तीय क्षेत्रासाठी नव्या भांडवलाचा स्रोत ठरू शकते. त्यामुळे देशाचा आर्थिक विकास अधिक वेगाने होण्याची शक्यता तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
भारतातील सुवर्णसंपत्तीचा अर्थव्यवस्थेला खरा फायदा होण्यासाठी हे सोने आर्थिक व्यवस्थेच्या मुख्य प्रवाहात येणं आवश्यक आहे. आज बहुसंख्य कुटुंबांकडे मोठ्या प्रमाणावर सोने असलं, तरी त्याचा उद्योग, बँकिंग किंवा वित्तीय क्षेत्राला थेट उपयोग होत नाही. जर या सुवर्णसंपत्तीचा काही भाग तरी औपचारिक आर्थिक व्यवस्थेत आला, तर त्यातून लाखो कोटी रुपयांचं अतिरिक्त भांडवल उपलब्ध होऊ शकतं. या भांडवलाच्या आधारे बँका उद्योगांना अधिक कर्ज देऊ शकतील, सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांना वित्तपुरवठा वाढेल, स्टार्टअप्सना गुंतवणूक मिळेल आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना चालना मिळेल. परिणामी रोजगारनिर्मिती, उत्पादनवाढ आणि आर्थिक विकासाचा वेगही वाढू शकतो.
याचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे भारताच्या सोन्याच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकतं. भारत दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर सोने आयात करतो आणि त्यासाठी अब्जावधी डॉलरचं परकीय चलन खर्च होतं. त्यामुळे व्यापार तूट वाढते आणि रुपयावरही दबाव येतो. देशात आधीपासून उपलब्ध असलेल्या सोन्याचा पुनर्वापर आणि आर्थिक वापर वाढल्यास नव्या आयातीची गरज कमी होईल. यामुळे परकीय चलनाची बचत होण्याबरोबरच देशाच्या वित्तीय स्थैर्यालाही बळ मिळू शकतं.
गेल्या काही वर्षांत डिजिटल व्यवहारांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेत मोठा बदल घडवून आणला आहे. यूपीआयने जसा व्यवहारांचा चेहरामोहरा बदलला, तसाच बदल आता सोन्यातील गुंतवणुकीतही दिसत आहे. डिजिटल गोल्ड, गोल्ड ईटीएफ आणि इतर ऑनलाइन गुंतवणूक पर्यायांमुळे अगदी कमी रकमेपासूनही सोन्यात गुंतवणूक करणं शक्य झालं आहे. व्यवहारांची पारदर्शकता, शुद्धतेची खात्री आणि डिजिटल नोंदी यामुळे ग्राहकांचा विश्वास वाढत असून सुवर्ण व्यवहार अधिक आधुनिक आणि सुलभ होत आहेत.
जागतिक स्तरावरही सोन्याकडे सुरक्षित आर्थिक मालमत्ता म्हणून पाहिलं जातं. आर्थिक मंदी, महागाई, युद्धजन्य परिस्थिती किंवा जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात गुंतवणूकदार सोन्याकडे सुरक्षित पर्याय म्हणून वळतात. कोरोना महामारीनंतर भारतातही हा कल अधिक स्पष्ट झाला. त्यामुळे अनेक आर्थिक सल्लागार गुंतवणूकदारांना त्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये काही प्रमाणात सोन्याचा समावेश करण्याचा सल्ला देत आहेत. आजची Gen Z पिढीही सोशल मीडिया, तज्ज्ञांचे विश्लेषण आणि डिजिटल माध्यमांमधून माहिती घेऊनच गुंतवणुकीचे निर्णय घेत असल्याने सुवर्णबाजार अधिक पारदर्शक आणि स्पर्धात्मक बनत आहे.
मात्र या सकारात्मक चित्रासोबत काही महत्त्वाची आव्हानंही आहेत. भारतीय समाजात सोन्याकडे आजही भावनिक दृष्टीने पाहिलं जातं. अनेक कुटुंबांमध्ये “सोनं विकत घ्यायचं, पण विकायचं नाही” ही मानसिकता कायम आहे. ग्रामीण भागात आर्थिक साक्षरतेचा अभाव, डिजिटल गुंतवणुकीबाबतचा संकोच आणि आधुनिक सुवर्ण उत्पादनांबद्दलची मर्यादित माहिती यामुळेही बदलाचा वेग कमी आहे. दुसरीकडे सोन्याच्या सातत्याने वाढणाऱ्या किमतींमुळे ग्राहक हलक्या वजनाचे आणि अधिक परवडणारे दागिने पसंत करू लागले आहेत. त्यामुळे उद्योगालाही बदलत्या ग्राहकांच्या अपेक्षांनुसार स्वतःमध्ये बदल करावे लागत आहेत.
ही परिस्थिती लक्षात घेऊन वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलने भारतासाठी काही महत्त्वाच्या शिफारसी मांडल्या आहेत. त्यापैकी सर्वात महत्त्वाची म्हणजे गोल्ड मॉनेटायझेशन. या योजनेत नागरिकांनी घरात निष्क्रिय पडलेलं सोने बँकांकडे जमा करावं, त्यावर व्याज मिळावं आणि तेच सोने उद्योग व वित्तीय क्षेत्रासाठी वापरावं, असा उद्देश आहे. ही योजना प्रभावीपणे राबवली गेल्यास सोन्याची आयात कमी होईल, परकीय चलनाची बचत होईल आणि देशांतर्गत भांडवल वाढण्यास मदत होईल.
याशिवाय गोल्ड रिसायकलिंग अधिक संघटित करण्याची गरजही अधोरेखित करण्यात आली आहे. जुन्या दागिन्यांचा अधिक प्रमाणात पुनर्वापर झाल्यास नव्या सोन्याच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकतं. त्याचबरोबर इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट्स (EGR), बुलियन बँकिंग आणि नॅशनल गोल्ड बोर्ड यांसारख्या संकल्पनांमुळे सुवर्ण व्यवहार अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि तंत्रज्ञानाधारित होऊ शकतात. या उपाययोजनांमुळे धोरणनिर्मिती, संशोधन, डेटा विश्लेषण आणि उद्योगातील समन्वय अधिक प्रभावी होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.
अहवालातील सर्वात महत्त्वाचा अंदाज म्हणजे २०३५ पर्यंत भारतातील Gen Z ग्राहकांची वार्षिक खर्चक्षमता सुमारे २ ट्रिलियन अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. हीच पिढी भविष्यातील खरेदीचे ट्रेंड, गुंतवणुकीच्या सवयी आणि तंत्रज्ञानाचा वापर ठरवणार आहे. त्यामुळे डिजिटल सेवा, पारदर्शक व्यवहार आणि ग्राहकांचा उत्कृष्ट अनुभव देणाऱ्या कंपन्यांनाच भविष्यात अधिक संधी मिळतील.
आज भारतातील दागिने उद्योगाची किंमत सुमारे ४.५ लाख कोटी रुपये मानली जाते आणि या क्षेत्राशी लाखो लोकांचा रोजगार जोडलेला आहे. कारागीर, डिझायनर, व्यापारी, लॉजिस्टिक्स, फिनटेक, विमा आणि बँकिंग अशा अनेक क्षेत्रांना या उद्योगाचा आधार मिळतो. त्यामुळे सुवर्णव्यवसाय अधिक संघटित, तंत्रज्ञानाधारित आणि जागतिक दर्जाचा झाला, तर रोजगार वाढण्याबरोबरच निर्यात आणि आर्थिक विकासालाही मोठी चालना मिळू शकते.
एकंदरीत पाहता, भारताकडे असलेला ३१५ लाख कोटी रुपयांचा सुवर्णसाठा हा केवळ लॉकरमध्ये ठेवलेला मौल्यवान धातू नाही, तर देशाच्या आर्थिक प्रगतीसाठी एक मोठी संधी आहे. बदलती ग्राहक मानसिकता, Gen Z चा डिजिटल दृष्टिकोन, फिनटेक क्षेत्रातील नवकल्पना आणि प्रभावी सरकारी धोरणं यांचा योग्य संगम साधला, तर भारताची सुवर्णसंपत्ती आर्थिक विकासाचा नवा अध्याय लिहू शकते. भविष्यात भारताची पुढची सुवर्णक्रांती सराफा बाजारातून नव्हे, तर प्रत्येक भारतीयाच्या स्मार्टफोनमधून सुरू होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.