कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) ही माणसांच्या नोकऱ्या हिरावून घेईल, अशी भीती जगभरात व्यक्त केली जात असताना भारताबाबतचे चित्र मात्र आशादायी असल्याचे समोर आले आहे. जागतिक वित्तीय संस्था नोमुराच्या ताज्या अहवालानुसार, भारतात एआयमुळे नष्ट होणाऱ्या नोकऱ्यांपेक्षा नव्या रोजगाराच्या संधी अधिक वेगाने निर्माण होत आहेत. मात्र या सकारात्मक चित्रामागे एक महत्त्वाची अट आहे. एआयमुळे निर्माण होणाऱ्या संधींचा लाभ केवळ नव्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणाऱ्या आणि सातत्याने कौशल्य विकसित करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनाच मिळणार आहे.
अहवालानुसार, २०२२ ते ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत भारतात एआय-संबंधित सुमारे ८३ हजारांहून अधिक नव्या भरती झाल्या, तर एआयमुळे प्रभावित किंवा कमी झालेल्या नोकऱ्यांची संख्या जवळपास ३२ हजार इतकी होती. म्हणजेच एका नोकरीच्या बदल्यात तब्बल २.६ नवीन रोजगार निर्माण झाले. यावरून एआय हा रोजगार नष्ट करणारा नाही, तर रोजगाराचे स्वरूप बदलणारा तांत्रिक बदल असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
हे ही वाचा:
अण्णा हजारे वृद्ध आहेत, आता त्यांच्यासारख्यांनी निवृत्ती घ्यावी…दिपकेचा जुना व्हीडिओ
भारताच्या परकीय चलनसाठ्यात विक्रमी झेप!
सोन्याचा पुन्हा विक्रमी झेप; १.५० लाखांचा टप्पा पार
पेट्रोल दरवाढीविरोधात पाकिस्तानात संताप; प्रमुख शहरांमध्ये निदर्शने, रॅली
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या माहिती तंत्रज्ञान सेवा आणि व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यसेवा (बीपीओ) क्षेत्रांपैकी एक असल्याने एआयचा प्रभाव येथे अधिक वेगाने जाणवत आहे. अनेक कंपन्या ग्राहक सेवा, माहिती विश्लेषण, सॉफ्टवेअर विकास, वित्तीय सेवा आणि उत्पादन क्षेत्रात एआयचा वापर वाढवत आहेत. त्यामुळे यंत्र शिक्षण, माहिती विज्ञान, एआय अभियांत्रिकी, मेघ संगणन, सायबर सुरक्षा आणि स्वयंचलन यांसारख्या क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणावर नव्या नोकऱ्या निर्माण होत आहेत.
मात्र या बदलाची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. नियमित, पुनरावृत्तीची आणि ठरावीक पद्धतीची कामे करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांवर एआयचा सर्वाधिक परिणाम होत आहे. अनेक साधी कार्यालयीन कामे, माहिती नोंदणी, प्राथमिक ग्राहक सेवा आणि कागदपत्रांची प्रक्रिया यांसारखी कामे आता एआय अधिक वेगाने आणि कमी खर्चात करू लागला आहे. त्यामुळे अशा प्रकारच्या नोकऱ्यांची गरज हळूहळू कमी होत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात पदवीपेक्षा कौशल्याला अधिक महत्त्व मिळणार आहे. एआयसोबत काम करण्याची क्षमता, डिजिटल साधनांचा वापर, माहितीचे विश्लेषण करण्याची क्षमता आणि सतत नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची तयारी असलेले कर्मचारीच रोजगार बाजारात टिकून राहतील. कंपन्याही आता पारंपरिक अनुभवापेक्षा एआय-संबंधित कौशल्य असलेल्या उमेदवारांना अधिक प्राधान्य देत आहेत.
नोमुराच्या अहवालात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा अधोरेखित करण्यात आला आहे. एआयमुळे रोजगार पूर्णपणे संपणार नाहीत, मात्र प्रत्येक क्षेत्रातील काम करण्याची पद्धत बदलणार आहे. भविष्यात कर्मचारी एआयला प्रतिस्पर्धी म्हणून नव्हे, तर उत्पादकता वाढवणारे साधन म्हणून स्वीकारतील. एआयच्या मदतीने कमी वेळात अधिक अचूक आणि दर्जेदार काम करणे शक्य होणार असल्याने उद्योगक्षेत्रात कार्यक्षमतेलाही मोठी चालना मिळेल.
यामुळे सरकार, उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांसमोरही मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. भविष्यातील रोजगाराच्या गरजा लक्षात घेऊन विद्यार्थ्यांना आणि कर्मचाऱ्यांना कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल तंत्रज्ञान, संगणक प्रोग्रामिंग, माहिती विश्लेषण आणि नव्या कौशल्यांचे प्रशिक्षण देणे अत्यावश्यक ठरणार आहे. अन्यथा उच्च कौशल्य असलेल्या आणि पारंपरिक कौशल्यांवर अवलंबून असलेल्या कर्मचाऱ्यांमधील दरी आणखी वाढू शकते.