भारतातील पारंपरिक विणकाम उद्योगाला पुन्हा एकदा उभारी मिळताना दिसत असून, त्याचा थेट फायदा कार्पेट उद्योगाला होत आहे. गेल्या काही वर्षांत विविध कारणांमुळे अडचणीत आलेल्या कार्पेट कंपन्या आता हरवलेला बाजार पुन्हा मिळवण्यासाठी आक्रमक पावले उचलत आहेत. वाढती आयात, मशीननिर्मित कार्पेट्सचा वाढलेला वापर, कच्च्या मालाच्या किमतीत झालेली सुमारे २५ ते ३० टक्के वाढ आणि कुशल विणकरांची कमतरता यामुळे हा उद्योग दबावाखाली आला होता.
उद्योगातील आकडेवारीनुसार, भारताचा कार्पेट निर्यात व्यवसाय २०२१ मध्ये सुमारे १ लाख ४० हजार कोटी रुपयांचा होता. मात्र पुढील दोन वर्षांत जागतिक मंदी, वाहतूक खर्चात झालेली ४० टक्क्यांपर्यंत वाढ आणि कच्च्या मालाच्या तुटवड्यामुळे निर्यातीत घट झाली. काही अहवालांनुसार कार्पेट उत्पादनात १५ ते १८ टक्क्यांची घसरण नोंदवली गेली होती.
हे ही वाचा:
‘मोबाईलचे गुलाम बनू नका, त्याचा योग्य वापर करा!’
डोळ्यांना न दिसणारी, पण जग बदलणारी २ नॅनोमीटर चिप
नॉर्वेने तेलाच्या उत्पन्नातून केले पुढच्या पिढीचे भविष्य सुरक्षित
यूएईच्या रिअल इस्टेटमध्ये भारतीय गुंतवणूक वाढतेय!
मात्र आता परिस्थिती बदलताना दिसत आहे. हातमागावर तयार होणाऱ्या, नैसर्गिक तंतूंमधील आणि पर्यावरणपूरक कार्पेट्सना पुन्हा मागणी वाढत आहे. युरोप, अमेरिका आणि मध्यपूर्वेतील बाजारपेठांमधून भारतीय कार्पेट्ससाठी नव्याने ऑर्डर्स येऊ लागल्या आहेत. उद्योगातील तज्ज्ञांच्या मते, चालू आर्थिक वर्षात कार्पेट निर्यातीत १० ते १२ टक्के वाढ होण्याची शक्यता आहे.
कार्पेट कंपन्या आता पारंपरिक विणकाम आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा समतोल साधत आहेत. डिजिटल डिझाईन सॉफ्टवेअर, नव्या रंगसंगती आणि ग्राहकांच्या बदलत्या आवडीनिवडी लक्षात घेऊन उत्पादन केले जात आहे. उत्पादन खर्च कमी ठेवण्यासाठी अर्धस्वयंचलित प्रक्रिया वापरण्यावर भर दिला जात असून त्यामुळे खर्चात ८ ते १० टक्क्यांपर्यंत बचत होत असल्याचे सांगितले जाते.
ग्रामीण भागातील विणकरांसाठी हा बदल आशादायी ठरत आहे. देशातील सुमारे २० लाखांहून अधिक विणकर या उद्योगावर अवलंबून आहेत. काही कंपन्यांनी थेट विणकर समूहांशी करार करत मध्यस्थांची संख्या कमी केली आहे. यामुळे विणकरांच्या उत्पन्नात सरासरी १५ ते २० टक्क्यांची वाढ होत असल्याचे चित्र आहे.
सरकारकडूनही हातमाग व वस्त्रोद्योगासाठी विविध योजना राबवल्या जात आहेत. कौशल्य विकास, अनुदान आणि निर्यात प्रोत्साहन योजनांमुळे उद्योगाला बळ मिळत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, दर्जा, डिझाईन आणि शाश्वत उत्पादनावर लक्ष केंद्रित केल्यास भारतीय कार्पेट उद्योग पुन्हा एकदा जागतिक बाजारात आपले स्थान मजबूत करू शकतो.
एकूणच, विणकाम पुनरुज्जीवनामुळे कार्पेट उद्योगासमोर नवी संधी उभी राहिली असून, ही संधी किती प्रभावीपणे साधली जाते यावर उद्योगाचे भवितव्य ठरणार आहे.